Skip to content
27/02/2014 / rooswrites

De val van het Russisch communisme

1.1 Inleiding

Als je een gemiddelde Nederlander vraagt of hij een Russisch woord kent, zal hij na enig aarzelen vast het woord ‘njet’ in de mond nemen. Trots zegt hij er dan ook nog bij dat het ‘nee’ betekent. Al verder vragend, pols je of hij nog meer Russische woorden kent. Op de cliché ‘baboeschka’ (vrouw) en ‘datsche’ (buitenhuisje) na, die menig Nederlander zelfs niet kent, blijkt de kennis dan toch minimaal.

Wellicht zou de Nederlander die vroeger goed oplette bij geschiedenis nog de woorden ‘glasnost’ en ‘perestrojka’ uit de diepe donkere krochten van zijn geheugen weten te vissen. Maar als we dan nog een stapje verder gaan en vragen om de betekenis van deze geschiedkundig verantwoorde woorden, zouden de meeste Nederlanders het laten afweten.

En zoiets is jammer. Want zonder aarzelen nemen wij vele woorden uit het Engels, Amerikaans, Duits en Frans over zonder er zelfs maar over na te denken. Toch blijven Rusland en ‘Het Russisch’ twee culturele aspecten die door de meeste Nederlanders liever ver van huis gehouden worden. Zonde.

Behalve dat het zo koud is in Rusland, kan ik geen enkel negatief punt van het land opnoemen. Het is corrupt, slechts gedeeltelijk gemoderniseerd en het grote gedeelte van de bevolking leeft er nog in grote armoede. En juist daarom zou je als welvaartskind van het Koninkrijk Der Nederlanden eens af moeten reizen naar Rusland.

Dan heb ik niet eens wereldverbeterende motieven voor, het gaat puur om het feit Het eens gezien te hebben. Om te ervaren dat er behalve Nederland, buurlanden en je vaste vakantiestekje nog meer landen bestaan. En dat er net zulke mooie en beschaafde culturen bestaan als die wij kennen uit boekjes, als we eens de oogkleppen afnemen en verder kijken dan onze neusjes lang zijn. Want Rusland is zeker het bekijken waard.

Want dan sta je daar in Rusland, het ene moment met een openhangende mond de wonderschone kunst in L’Hermitage in Sint Petersburg (ooit Leningrad) bewonderend en het andere moment geschokt kijkend naar bouwvallige woningen. Alleen in Moskou al bestaat er een gigantisch grote kloof tussen verschrikkelijk-rijk (denk in miljoenen of miljarden) en verschrikkelijk-arm (denk aan zwervers die in de winter doodvriezen op straat). Als mens ga je je dan toch afvragen hoe het in hemelsnaam zo heeft kunnen gebeuren?

Steeds meer Russen stemmen communistisch, ze willen terug naar de goede oude tijd, toen ze weliswaar arm waren, maar altijd nog minder arm dan dat ze nu zijn.

Zelfs het communisme had voor veel Russen zo zijn goede kanten. Wie zou er niet iets waarderen waarin hij vele jaren heeft geleefd? De gemiddelde Rus werd toentertijd veilig afgeschermd van alle vuile zaakjes waar wij nu weet van hebben. Sommigen willen vandaag de dag nog niet geloven dat Stalin ‘slecht’ was.

Was het communisme dan toch niet zo slecht voor de burgers? Wat is er eigenlijk mee fout gegaan? Op deze en andere vragen rondom Rusland in de tijd van het communisme zullen in dit beknopte profielwerkstuk behandeld worden.

Wat waren de oorzaken van de val van het communisme?

Dit is de centrale vraag die in de komende (ruim) twintig bladzijdes als rode draad door het geheel verweven zal zijn.

Als eerste onderwerp behandel ik Marx en zijn marxisme, dit kan weliswaar ook als een oorzaak voor de val gezien worden, maar met betrekking tot mijn hypothese is het marxisme gebaat bij een apart thema, namelijk het begin.

Vervolgens heb ik de rest van de hoofdvraag onderverdeeld in de verschillende thema’s van de oorzaken. Dit heb ik bewust gedaan, omdat het door deze thematische weergave de oorzaken heel duidelijk in verschillende secties onderverdeeld kunnen worden. Hiermee doel ik op politieke, economische, godsdienstige, culturele en sociaal-maatschappelijke oorzaken.

In de politieke oorzaken behandel ik in chronologische volgorde alle Sovjetheersers rondom het communisme. Lenin, Stalin en Gorbatsjov vormen alle drie een eigen oorzaak, terwijl ik de mannen na Stalin en voor Gorbatsjov (Chroestjov, Breznjev, Andropov en Tsjernenko) met zijn vieren een oorzaak moeten delen. Hier heb ik voor gekozen omdat ze allemaal niet bijzonder lang regeerden en ook geen écht vergaande beslissingen met betrekking tot het voortbestaan van het communisme hebben gemaakt.

In de economische oorzaken behandel ik het economisch beleid van Lenin (de NEP), van Stalin (de planeconomie) en de aarstvijand van het communisme: het kapitalisme.

Daarna komen we bij de wat maatschappelijkere oorzaken, namelijk de godsdienstige, culturele en sociaal-maatschappelijke. Deze zijn allemaal niet onderverdeeld.

In iedere deelvraag schets ik eerst een algemeen beeld van de persoon of kwestie(s). Daarna ga ik op dit verschijnsel in, vanuit een marxistisch perspectief en vervolgens trek ik een gevatte conclusie waarin ik weergeef wat en waarom ‘dit’ iets met de val van het Russische communisme te maken had. (Zowel direct als indirect natuurlijk.)

Ook zal ik veelvuldig gebruik maken van citaten om het verhaal wat meer kleur te geven. Een monotoom verhaal is ook niet altijd spannend. De voetnoten zullen ook grootschalig vertegenwoordigd worden in dit werkstuk.

Mijn hypothetische opvatting met betrekking tot deze hoofdvraag is als volgt. Mijns inziens is het theoretisch briljante hersenspinsel van Karl Marx (het marxisme) als fout geïnterpreteerde basis gebruikt voor het communisme. Het idee dat er was, was goed en misschien zelfs praktisch haalbaar, maar op de manier waarop het in Rusland werd ingevoerd was de fout. De leiders zelf  zetten het marxisme naar eigen hand om zo een voor hen zo voordelige uitkomst mogelijk te maken. De fout ligt dus niet direct bij de theorie, die bij voorbaat al incorrect was geweest, maar veel meer bij de wijze van uitvoering.

In de mini-conclusies die ik per deelvraag trek, betrek ik natuurlijk mijn hypothese. Ik onderzoek het geheel niet voor niets vanuit mijn eigen opvatting. Het draait er dus eigenlijk constant om of er op bepaalde manieren zaken ingevoerd werden die in strijd waren met de marxistisch-communistische leer. Dit zou dus moeten bewijzen of mijn hypothese correct of incorrect is.

Met de hoop dit geheel tot een goed einde te brengen, loods ik u nu naar de eerste bladzijdes van dit werkstuk, waar met veel inspanning aan gewerkt is.

1.2 Voorwoord

Bij deze wil ik graag aangeven dat ik in dit werkstuk aspecten (vooral visueel en wellicht schriftelijk) zal overnemen uit de heerlijke Duitse cultfilm Goodbye Lenin!

Deze film belichaamt veel van het oude communisme en de gevolgen die de val hiervan voor zowel maatschappij als individu met zich mee kan brengen. Het geeft juist weer aan dat er ook minder slechte facetten van het communisme belicht kunnen worden, maar tegelijkertijd laat deze film op harde wijze de werkelijkheid zien.

Heel bewust heb ik dus gekozen voor deze (wat persoonlijkere) invalshoek van dit profielwerkstuk.

Als persoonlijk advies voor de lezer raad ik deze film ten zeerste aan, niet alleen vanuit educatief oogpunt. Goodbye Lenin! heeft ook een hoge amusementswaarde die de gemiddele filmliefhebber niet onberoerd zal laten.

De screenshots zullen op de linkerzijde (zoals het regelement van het pws ons leert) aanwezig zijn en door het gehele werkstuk verwoven zijn.

Een bijzonder stukje Russische essentiële kunst is ‘Lolita’ van Vladimir Nabokov, wat in de loop van het profielwerkstuk nog genoemd zal worden.

Bij deze wil ik nog even duidelijk maken dat ik me volledig heb gericht op Rusland (de USSR) zelf en niet constant vergelijkingen maak met andere landen. Ook wil ik even aanstippen dat ik na lang en wijs beraad niet de volledige Koude Oorlog behandel. Dit omdat de meeste facetten van de Koude Oorlog irrelevant zijn met betekking tot mijn onderzoeksvraag en hypothese én worden de wél belangrijke zaken al in andere hoofdstukjes behandeld.

En als laatste wil ik nog even waarschuwen voor de humor die op slinkse wijze tóch in dit profielwerkstuk is gekropen. Alhoewel het er misschien redelijk professioneel uit mag zien met dat Baskerville 11 lettertype, kan schijn bedriegen! Dat dat maar even duidelijk is.

Grootschalige dankbetuigingen aan het adres van Renée Zijlstra die mij iedere keer weer tot mijn maximale capaciteiten weet te motiveren.

Dank aan Willemieke voor de fantastische ‘Bruderkuß’ uit Berlijn.

Dank aan meneer Poppema voor het ter beschikking stellen van zijn DVD (Goodbye Lenin! om precies te zijn).

En bedankt voor succesvolle pogingen van mijn vader om ‘Goodbye Lenin!’ ook voor mij in DVD-vorm beschikbaar te laten zijn.

 

2. Het begin: marxisme

“De oorsprong van het communisme.”

Er bevindt zich een opvallend contrast tussen de leerstelling van Karl Marx en het woord van Jezus Christus. Een vergelijkbaar gegeven is te vinden in hun tegenovergestelde positie. Het ideaal van de menselijke gelijkheid is fundamenteel in zowel het Christendom als in het marxisme. Jezus echter, leert ons dat dit alleen bereikt kan worden door direct contact met God, terwijl het doel van het marxisme is om deze gelijkheid te bereiken door alle hogere aspecten van de persoonlijkheid te elimineren.

“De sociale principes van het Christendom hebben achttien eeuwen gehad om zich te ontwikkelen, en het heeft geen zin om verder te ontwikkelen. … De sociale principes van het Christendom zijn pluimstrijkend, terwijl het proletariaat revolutionair is. Daarmee hebben de sociale principes van het Christendom afgedaan.”  [1][1]

De van oorsprong Duitse Jood Karl Marx schreef in 1848 samen met zijn vriend Friedrich Engels een van zijn belangrijkste werken, namelijk het Communistisch Manifest. Met dit werk legt Marx een basis voor het communisme dat later verder ontwikkeld zou worden.

Marx wil met zijn marxisme de bourgeoisie van de hele wereld omverwerpen, zodat uiteindelijk de hele wereld een klassenloze samenleving is geworden en iedereen gelijk aan elkaar is. Maar dit is slechts een hele korte samenvatting van Marx’ ideologie en onvoldoende om dus aan te geven hoe de verzinsels van deze man een rol gespeeld kunnen hebben in de omvorming van een van

de grootste en machtigste landen van de wereld, Rusland.

Marx’ ideologie legt de nadruk op een rechtvaardige samenleving: iedere burger is gelijk aan de andere. Daarom moeten de productiemiddelen geen individueel eigendom zijn, maar collectief en dus van iedereen. Want als de kapitaalgoederen toebehoren aan een fabrieksdirecteur (een rijke kapitalist) gaat dit leiden tot vervreemding en uiteindelijk een klassenstrijd.

Want wat is nu het geval? Bij het ‘arbeiden’, bewerkt de mens niet alleen de natuur, maar ook zichzelf. In de arbeid ligt een vorm van zelfverwerkelijking, een schakel tussen natuur en mens. Maar de arbeider werkt voor de kapitalist, die de meerwaarde van de arbeid als winst houdt. En dat terwijl de arbeider, de proletariër, voor een hongerloontje werkt en er zelf dus niet op vooruit gaat.

Als gevolg krijg je dan dat de arbeider vervreemdt van het product van zijn arbeid, hij verandert in een minuscule schakel die opgaat in het productieproces. De arbeid is niet meer van hemzelf.

De kapitalist, de uitbuiter van de arbeiders, is in dit verhaal de grote boze wolf. Want hij gaat er alleen maar op vooruit en zoekt naar steeds meer en goedkopere middelen om zijn productie mee te vergroten. Nog meer vervreemding is hiervan het gevolg; en natuurlijk het alombekende gevolg: kleinere bedrijfjes worden door de moordende concurrentie van de kapitalist vernietigd. Een kwalijke zaak.

De maatschappij is dus verdeelt in twee groepen: de kapitalisten enerzijds en de veel grotere groep proletariërs anderzijds. Tussen deze groepen is een onoverbrugbare tegenstelling te signaleren, als water en vuur.

Volgens Marx is dit ‘meningsverschil’ tussen de groepen alleen te beslechten door middel van een revolutie. Het kapitalistische systeem zal uiteindelijk ten onder gaan aan zijn eigen innerlijke tegenstrijdigheden.

De moordende concurrentie zal tot massale werkloosheid en vele faillissementen leiden, en de productiemiddelen komen in handen van een steeds kleiner wordende groep steenrijke kapitalisten. De verpaupering van de overgrote meerderheid van de bevolking wordt steeds schrijnender, totdat uiteindelijk de revolutie voltrekt en de proletariërs zich op gewelddadige wijze meester maken van de staatsmacht en de productiemiddelen. Daarmee zullen alle klassenverschillen verdwijnen en verandert de staat in een klassenloze samenleving.

Zo zag Marx dus over de gehele wereld revoluties voltrekken met als gevolg zijn geliefde en veel beschreven klassenloze samenleving.

Deze theorie is een grondbeginsel van het latere communisme. Zonder Marx was er wellicht niet eens zoiets als het communisme ontstaan. Deze man speelt dus degelijk wel een belangrijke rol in de opbouw van de Unie Der Socialistische Sovjet Republieken.

Maar, moet er duidelijk bij gezegd worden, is het marxisme wel zeker vele malen veranderd om een handiger middel tot het doel van de desbetreffende leider te zijn. Zo zijn er het leninsme, stalinisme en uiteindelijke communisme ontstaan.

Marx had zijn ideologie dan ook eerder voor kleinschaligere landen bedoelt, waar het principe van collectieve kapitaalgoederen veel makkelijker en vrediger gerealiseerd had kunnen worden dan in een immens groot land zoals Rusland. Theoretisch wilde Marx van de hele wereld een klassenloze samenleving maken, maar in de praktijk had dit onmogelijk kunnen gebeuren.

Hier hebben we dus al een vaag defect signaal van het marxisme te pakken: het is op papier een waar meesterwerk, maar in de praktijk werkt het vaak nét even anders. Ook roept zijn theorie vele praktische vragen op. Als alle goederen collectief eigendom moeten zijn, dan zal er toch een orgaan boven moeten staan om hierop toezicht te houden. Maar gaat ditzelfde orgaan (een vorm van overheid) dan niet meteen weer een beetje kapitalische verschijnselen vertonen?

Door zulke puur theoretische opvattingen, die op verschillende wijzen geïnterpreteerd kunnen worden, is het al snel fout gegaan. Fout, als in de definitie van ‘het niet letterlijk opvolgen van het marxisme’. Dit is al snel te zien bij de eerste communistische leider in Rusland (USSR), Lenin.

Marx streefde een wereldrevolutie na, een vereniging der proletariërs aller landen, maar wat hij kreeg was een reeks van mislukte en gelukte revoluties in Rusland, een land waar hij alleen maar hoon en afkeer voor overhad.

De staat verdrukt, de wet is gelogen,

De rijkaard leeft zelfzuchtig voort;

Tot merg en been wordt de arme uitgezogen

En zijn recht is een ijdel woord

Wij zijn het moe naar anderer wil te leven;

Broeders hoort hoe gelijkheid spreekt:

Geen recht, waar plicht is opgeheven,

Geen plicht, leert zij, waar recht ontbreekt. [2]

 

3. Politieke oorzaken: Lenins Revolutie

“Bolsjewieken grijpen de macht.”

Het is 1917, te Rusland. Het aloude tsarenbewind staat op het punt ten onder te gaan. Toen de eerste wereldoorlog drie jaren eerder uitbrak, gingen vele Russen vaderlandslievend vechten aan het front. De huidige machthebber, tsaar Nicolaas II verdaagde de Doema, het Russisch parlement, met als gevolg een machtsverschuiving en verwarring in het achterland. De tsaar vocht zelf mee, maar desondanks bloedden de legers dood.

Het ging slecht met Rusland. De bevolking eiste verandering, wat uiteindelijk resulteerde in revoluties. Tijdens deze eerste revolutie in maart[3][3], veroorzaakt door de middenklasse, werd er een ongekwalificeerd aantal bewindslieden aangesteld.  De tsaar meende daarmee het volk voorlopig zoet te houden. Maar het nieuwe bewind stond te ver van de lagere klassen en deed niks om de slechte levensomstandigheden van de proletariërs te verbeteren.

En toen kwam –als geroepen- bolsjewiek Vladimir Iljitstj Oeljanov, beter bekend als Lenin, terug uit ballingschap. Hij was de ‘bevrijder’ op wie men al zo lang had zitten wachten. Lenin wist door middel van slinkse verbonden en zijn niet geringe charisma veel mensen achter zich te scharen. Hij behoorde tot de zogenaamde bolsjewieken (russisch voor ‘meerderheid’), een revolutionaire kant van het socialisme. De mensjewieken (‘minderheid’) waren de gematigdere socialisten, die in het werkelijkheid een meerderheid van de bevolking omvatten, anders dan dat de naam doet vermoeden.

Het duurde dan ook niet lang of de oktoberrevolutie voltrok zich.  In Petrograd[4] wisten de bolsjewieken zonder veel bloedvergieten de macht van de huidige regering over te nemen. Te Moskou verliep de strijd echter niet zo voortvarend. De anti-bolsjewieken, de witten (onder andere door de Verenigde Staten gesteund) vochten hier dagenlang op straat tegen de bolsjewieken, de roden. Uiteindelijk werd ook hier de strijd gewonnen door Lenins aanhangers, wier grote voordeel was dat ze de bevolking achter zich hadden.

Na de overwinning werden de voormalige leiders van Rusland gearresteerd en grepen de bolsjewieken werkelijk de macht.  Lenin gaf onmiddelijk de controle over de fabrieken aan de arbeiders en herverdeelde het land onder de boeren. Ook ontbond hij het parlement en schreef nieuwe verkiezingen uit voor plaatselijke sovjets en hun net opgezette revolutionaire comités.

Aan het einde van 1917 was het nieuwe regime van Lenin en zijn bolsjewieken dan eindelijk gesetteld, het revolutiestadium was ten einde.

Lenin pleitte in ieder geval voor macht aan de Sovjets, grond voor de boeren en een einde aan de toen plaatsvindende oorlog. Dit laatste punt bracht al meteen veel waardering van de bevolking, die iedere dag meer slecht nieuws kreeg over gestorven familieleden, met zich mee.

Maar Lenin maakte een fout. Het is logisch dat als hij een soort marxistische revolutie teweeg wil brengen, het land in kwestie wel aan bepaalde voorwaarden moet voldoen voor zo’n revolutie. Marx zei dat de proletariërs de grote meerderheid van de bevolking waren en dat zij verenigd genoeg kracht zouden hebben om de kapitalistische machthebbers omver te werpen. Het percentage boeren in Rusland was opmerkelijk laag en de industralisatie stond nog in de kinderschoenen. Er waren dus niet genoeg proletariërs en er was zelfs een gebrek aan kapitaalgoederen. Rusland voldeed simpelweg niet aan de voorwaarden voor een marxistische revolutie.

Maar Lenin had ook zo zijn eigen plannen. Hij was geen voorstander van de proletarische revolutie beschreven door Marx, hij meende namelijk dat het proletariaat geen vermogen bezat om zo’n grote revolutie teweeg te brengen. Daarom pleitte hij voor een soort dictatuur van de bolsjewistische klasse over de arbeidersklasse.

Tijdens de deze jaren van Lenin’s heerschappij onstond er het militaire communisme. Net als dat de naam al doet vermoeden speelde ontwikkelingen op militair vlak een grote rol in deze periode.

De burgeroorlog tussen de witten en roden was aan de gang, terwijl er ook nog sprake was van een dreigende buitenlandse interventie. De bolsjewieken, opgewonden door de door hen behaalde overwinning in de burgeroorlog, waren er heilig van overtuigd dat het niet lang meer zou duren voordat er een wereldrevolutie plaats zou vinden.

Mede daarom concentreerde Rusland zich vooral op haar eigen land, omdat de internationale betrekkingen slechts van tijdelijke aard waren.

De economische raad voerde een geleidelijke nationalisatie van de industrie door. Praktisch alle ‘grotere’ bedrijven werden door de staat overgenomen en er werd een ruilsysteem ingevoerd wat de vrije markt verving. Binnenlandse handel werd onwettig verklaard en de rol van het geld begon af te nemen naarmate de staat distributie en productie overnam.

De scheiding van kerk en staat werd afgekondigd. Ook speelde de staat de arme boeren tegen de rijkere boeren uit om zo klassenhaat te zaaien, de aanstichter van burgeroorlog op het platteland.

Op 3 Maart 1918 sloot Rusland de vrede van Brest-Litovsk met Duitsland en Oostenrijk waarvoor ze grote delen van het huidige Rusland moesten inleveren.

Tussen 1921 en 1922 stierven er vijf miljoen mensen aan hongersnood, ondanks hulp van de Verenigde Staten. Huisdieren werden opgegeten en er waren meldingen van kannibalisme. Het militaire communisme en haar nieuw economisch beleid werd als schuldigde aangewezen.

Volgens militair communistische richtlijnen hadden de (militaire) troepen het meeste recht op de beste voedselvoorzieningen, maar toen zelfs deze groep begon te lijden, besloot Lenin zijn tactiek aan te passen.

Hij introduceerde zijn Nieuwe Economische Politiek, de NEP[5].

In 1923 schreef Lenin zijn eigen grondwet voor Rusland waarin hij de huidige naam in de Unie van Socialistische Sovjet Republieken veranderde, de USSR. Dit was een unie bestaande uit even belangrijke republieken die bestuurd werden door afgevaardigden vanuit Moskou. Petrograd was niet meer de officiële hoofdstad, maar Moskou. Enkel communisten konden zich verkiesbaar stellen voor de verkiezingen om minister te worden. De USSR was een eenpartijstaat, een totalitaire staat.

Lenin stierf in Nizhny Novgorod (Gorki, bij Moskou) op 21 januari 1924 na een aantal beroertes als gevolg van een moordaanslag. Zijn gebalsemde lichaam is permanent tentoongesteld in het Lenin mausoleum te Moskou.

In zijn testament waarschuwde hij voor partijgenoot Stalin en wees hij Trotski aan als waardige opvolger.

Rusland[6] was dus een totalitaire staat, een principe waar Marx zich van om zou draaien in zijn graf. Want zo had hij zijn theorie helemaal niet bedoeld, hij wilde juist af van de totalitaire heerschappij van de kapitalisten. En zelfs met de bolsjewieken als dictatoriale heersers voldoet dit zeker niet aan een marxistische revolutie en een echte communistische staat.

Want de bevolking moet toch immers allemaal gelijk aan elkaar zijn en evenveel in bezit hebben? In deze periode tekenen juist klassenhaat tussen arme en hyperarme boeren, de rijke bolsjewistische upperclass en de uitgehongerde bevolking het straatbeeld.

Lenin was helemaal niet van plan om een klassenloze samenleving te creëeren, hij volgde Marx’ richtlijnen nauwelijks op. Hier ging het dus al fout: onder het mom van communisme realiseerde Lenin zijn eigen perfecte land, iets waar hij beter van zou worden en wat hij goed vond.

Rusland verkeerde voor het communistisch tijdperk al in slechte omstandigheden (door het tsaristisch regime) en moest dus eigenlijk eerst helemaal opgebouwd worden. Het land was al in geen goede conditie om op revolutionaire wijze tot een zogenaamde klassenloze samenleving om te worden gedoopt.

Dat wat er plaatsvond, was geen echte marxistische revolutie. Dit is dus indirect al een oorzaak voor de val, omdat er helemaal geen echt communisme in werd gevoerd. Als men kijkt naar deze wijze van habitatie van het communisme, kan er niet gezegd worden dat Marx ‘dus’ fout zat. Marx pleitte immers voor een klassenloze samenleving, iets dat op geen enkele manier terug te vinden is in de dicatuur der bolsjewieken die Lenin vestigde.

Door de zwakke en inconsistente invoering van een theoristisch wonderschoon communisme, was het in feite al vanaf het begin gedoemd te falen. Want als zelfs de vestiging, de basis en het beginsel van het geheel al op losse schroeven stond, hoe zou het dan ooit echt succesvol moeten worden?

 

3. Politieke oorzaken: Terreurregime Stalin

“Partijzuiveringen en Vijfjarenplannen.”

“Stalin is te onbeschoft, maar dit gebrek, heel goed te verdragen in de betrekkingen tussen ons communisten onderling, wordt onverdraaglijk in de functie van secretaris-generaal. Dus geef ik de kameraden in overweging een middel te bedenken om Stalin van die post te verwijderen en op zijn plaats iemand te benoemen die zich in alle opzichten van Stalin ten goede onderscheidt, namelijk geduldiger, loyaler, beleefder en met meer respect jegens de kameraden, minder wispelturig …” 7

In 1924 overleed Lenin en ontbrandde een langdurige strijd over zijn opvolging. Lenin zelf had Lev Trotski, de leider van de linkervleugel van de partij, als opvolger aangewezen. Ook suggereerde Lenin dat Stalin, de secretaris-generaal van de partij, beter gedegradeerd kon worden. Hij zag wellicht toen al wat voor destructieve kracht deze man in zich had.

Maar toch wist Stalin het leiderschap van de partij voor zichzelf te winnen, door zijn concurrenten een voor een te elimineren8. Doordat Stalin al sinds 1922 de eerste secretaris van de partij was, had hij voldoende tijd gehad om op alle belangrijke posten handlangers van hem te plaatsen.

Met al zijn rivalen netjes opgeruimd, werd Stalin de onbetwistbare leider van partij tijdens de ‘feest conferentie’ in december 1927.

Josef Vissarionovitsj Dzjoegasjwili noemde zichzelf Stalin, man van staal.

Als echte revolutionair was hij voor zijn partijactiviteiten tweemaal naar Siberië gestuurd, waar een normale man al snel aan zijn einde was gekomen door de extreme koude. Maar Stalin wist tot twee keer toe te ontsnappen en zijn revolutionaire activiteiten voort te zetten.

Tijdens de oktoberrevolutie in 1917 hielp hij Lenin en hij werd zelfs beloond voor zijn moed tijdens de burgeroolog. Al met al was die Josef een echt communistisch beestje, naar zijn eigen standaard gezien dan. In 1917 werd hij commissaris voor nationaliteiten en in 1922 klom hij op tot secretaris-generaal van de communistische partij.

Stalins plannen verschilden van die van zijn voorganger op het internationale vlak. Stalin was niet van plan om het communisme uit te breiden over de hele wereld, totdat het communisme rotsvast in de Unie zelf verankerd was. Een ander doel van Josef was dat hij de autarkie9 binnen de landbouwsector in wilde voeren (dmv. de kolchoz) en de vijfjarenplannen in de industrie wilde realiseren.

Josef Stalins derde revolutie op het gebied van de economie hield vooral de collectivisatie in de landbouw en zijn planeconomie in. Hiermee wilde hij de slechte economie van de Sovjet-Unie verbeteren. Ook was het simpelweg de enige manier om een goede controle over de productie te hebben en te behouden om zo in de gaten te houden of er wel voldoende geproduceerd werd voor het volk.

Deze economische veranderingen waren veel meer merkbaar voor de bevolking, vandaar de ‘derde revolutie’, hier begon er pas echt iets te veranderen voor de gemiddelde burger. De collectivisatie ging rond 1929 van start.

In 1936 vernieuwde Stalin de grondwet die Lenin in 1923 had geschreven. Hij noemde zelf zijn nieuwe grondwet ‘de meest democratische van de hele wereld’.

 *

In de werkelijkheid zouden de pijltjes van Stalin af naar beneden moeten wijzen, omdat de USSR een totalitaire dictatuur was.

Stalins grondwet leek heel indrukwekkend op papier, waarop stond dat iedereen die achttien jaar en ouder was mocht stemmen. In de praktijk was dit natuurlijk anders: alleen communisten mochten zich ‘verkiesbaar stellen’ en stemmers zetten enkel een handtekening op een kant-en-klaar stemformulier. Ze konden dus niemand kiezen of uitsluiten.

“Ik heb liever dat men mij trouw is uit angst dan uit overtuiging. Overtuigingen kunnen veranderen, angst blijft.” 10

Zoals het citaat al laat doorschemeren waren angst en terreur Stalins vertrouwde politieke wapens. Zijn politieke denken werd gevoed door een diepe achterdocht. Hij onderscheidde slechts ondergeschikten en tegenstanders. Wie niet onvoorwaardelijk voor hem was, was tegen hem.

Vrijwel alle ‘vijanden’ van Stalin werden onmiddellijk gedood of gedeporteerd naar de Goelag, werkkampen in en rond Siberië. Onder deze vijanden werden ook  individuen die op vreemde wijze tot ‘vijand’ van het communistisch systeem waren gerekend. (Denk bijvoorbeeld aan schrijvers die oncommunistische werken schreven.)

Het systeem van de Goelag was een netwerk van gedwongen werkkampen, die op hun hoogtepunt bestonden uit over vierhonderd officiële gevangenissen en miljoenen aan gevangenen bevatten. Het was opgericht in 1919, maar het systeem begon pas echt tot bloei te komen rond 1930, toen Stalin het met grote regelmaat gebruikte. Dit was in de beginperiode van de Grote Terreur (1934-1938) van Stalin, het hoogtepunt van zijn schrikbewind waarin vele Russen de dood vonden.

Naast vele politieke gevangenen zaten er na 1937 ook vele leden uit de zogenaamde ‘marginale groepen’ in de kampen. Men kan  dan denken aan kleine criminelen, daklozen, kulakken, prostituees, bedelaars etcetera. Het Goelag systeem is naar schatting verantwoordelijk geweest voor over vijftig miljoen doden.

De ‘reinigingen’ binnen de partij waren bewijzen van Stalin zijn angstige bewind, overal leek hij vijanden te zien. In 1934 werden 98 van de 139 leden van het Centraal Comité gereinigd, maar liefst 70 procent.

Door middel van propaganda werd de positie van Stalin verheerlijkt, hij werd door het volk gezien als de vader van de Unie, een bijna goddelijke heerser. Het bleek een doeltreffende manier om legitimiteit te verwerven in een land dat juist aan analfabetisme en achterlijkheid werd ontrukt. Het geheel droeg bij aan een absolute loyaliteit aan de partijleider, wat Stalin wel kon gebruiken terwijl hij alle ‘niet- loyalen’ meteen liet reinigen.

Op 5 maart 1953 overleed Stalin, de grote Russische leider was niet meer. Tot op de dag van vandaag wordt er heftig gespeculeerd over de ware toedracht van zijn dood. Waarschijnlijk is hij door een moordaanslag om het leven gekomen, uitgevoerd door een medewerker van zijn eigen personeel.

Zelfs als je je niet heftig verdiept in de communistische leer van Marx (en Engels) kan je wel zien dat deze niet in grote mate wordt uitgevoerd door Stalin. Hij brengt enkele afgekeken economische principes naar voren die men in de volksmond misschien ‘communistisch’ zou kunnen noemen. Maar men kan met zekerheid zeggen dat het ten tijde van Stalin niet meer om het communisme zelf draaide.

Er vond een grootschalige vorm van verering van Stalin plaats. Marx en Engels schreven dat de klassenstrijd de motor van de geschiedenis is, niet één of ander individu. Al kunnen individuen uiteraard een belangrijke rol spelen. Dat een aantal leiders van revolutionaire bewegingen populair worden is in zekere zin zelfs normaal. Er wordt uitgekeken naar verandering en naar figuren die in staat zijn om binnen een revolutionaire partij een rol te spelen om die verandering af te dwingen. Daarbij is het echter wel belangrijk dat duidelijk blijft dat de geschiedenis er niet één is van opeenvolgende leiders, maar één van klassenstrijd.

In dit perspectief kan je wel zeggen dat Stalin een grote rol speelde, maar niet ten gunste van het communisme. Hij ondermijnt het juist om niet alleen zijn eigen behoeftes bevredigd te zien, maar ook door middel van de partij (geabstraheerd Het Communisme) zijn mogelijke vijanden uit te schakelen.

Stalin is in het geheel geen belijder van het communisme, maar slechts een andere vleesgeworden ‘kapitalist’ die simpelweg door de arbeiders moet worden overwonnen.

Wat je ziet gebeuren als gevolg van Stalins nieuwigheden is dat er uiteindelijk weer veel hongersnood onstaat er er dus duidelijk geen sprake is van een klassenloze samenleving. Stalin liet allerlei speciale luxeuze mogelijkheden voor zijn vooraanstaande partijleden regelen, terwijl de gehele partij maar uit zo’n 5 procent van hele bevolking bestond.

Binnen de communistische werkgelegenheid ten tijde van Stalin vond er een vreemd principe plaats in de sovchoz11. Iedereen kreeg evenveel loon (héél communistisch), ongeacht het aantal dat ze produceerde. Het idee is misschien heerlijk marxistisch, maar hiermee bereik je als bedrijf natuurlijk niets.

Aan de andere kant had je dan weer de gevangen in de Goelag die op buitengewoon gruwelijke wijze werden uitgebuit, zeker een vorm van vervreemding. In de marxistische klassenloze maatschappij zou juist iedereen even gelukkig zijn en zou er uiteindelijk geen politiemacht meer nodig zijn.

Dit geeft juist de extremen van ‘nutteloos, maar toch communistisch’ en ‘afgrijselijk, niet-communistisch’ weer die in de tijd van Stalin plaatsvonden.

Het enige wat je dus van Stalin in communistisch perspectief kan zeggen is dat hij eigenlijk gewoon weer een egoïstische heerser was die door het volk omver geworpen diende te worden.

Hij maakte veel vijanden en heeft door zijn terreur zeker bijgedragen aan de val van het communisme. Zo’n slechte man die communisme vertegenwoordigde, dan kon het communisme zelf toch ook niets behalve onheil brengen?

De uiteindelijke openbaring (Chroestsjov) van Stalins afschuwelijke daden heeft zeker de pilaar van het communisme aangetast. Het zou een vredig geheel moeten zijn waarin iedereen zonder problemen naast en met elkaar zou leven. Stalin heeft eigenlijk voor het andere uiterste gezorgd; hij creëerde een machtig en onbetrouwbaar partijapparaat waarin niemand meer van elkaar op aan kon.

De invoering van het communisme door Lenin gebeurde al niet hoe het moest, maar zijn opvolger had het misschien nog goed kunnen maken. Stalin deed alles wat niet moest. Hij holde het communisme nog verder uit, net zolang er uiteindelijk alleen nog maar een lege huls overbleef. Het hield niets meer in behalve een ‘mooie boodschap’.

Stalin ondermijnde het (al-niet-correcte) communisme hoe hij het maar kon.

Voor hem was het communisme een middel om zaken gedaan te krijgen, terwijl het communisme juist het doel behoorde te zijn! Op zijn manier, was dit ook een oorzaak voor de val.

3. Politieke Oorzaken: Post- Stalin/ Pre- Gorbatsjov

“Vier mannen, met of zonder missie.”

“Kameraden! De persoonscultus heeft zulke monsterieuze afmetingen aangenomen, omdat Stalin zelf alle denkbare methoden aanwendde die konden dienen voor de verheerlijking van zijn eigen persoon.

Een van de meest karakteristieke voorbeelden van Stalins zelfverheerlijking en van zijn gemis aan bescheidenheid is de verschijning van zijn Beknopte biografie, in 1948 gepubliceerd. Dit boek is een toonbeeld van de meest leiderlijke vleierij, een voorbeeld van een man die zichzelf tot een godheid verheft en van zichzelf een legende van onfeilbaarheid maakt.” 12

Na de dood van Stalin werd deze voormalige tiran als premier opgevolgd door Georgi Malenkov, maar deze droeg het secretariaat van de communistische partij over aan Nikita Chroestsjov, een Sovjetpoliticus die vanaf 1953 de eerste secretaris van het Centraal Comité was.

Chroestsjov bedacht het idee van een vreedzame coëxistentie, hij pleitte ervoor dat de systemen van Oost en West best vredig langs elkaar konden leven. Met andere woorden: het kapitalisme en communisme moesten niet zo vijandig tegenover elkaar staan en gewoon samen leren leven.

Dit principe bracht deze USSR leider naar voren gedurende de alsmaar voortslepende de Koude Oorlog, waarmee hij duidelijk een compromis wilde sluiten.

Tijdens een partijcongres in 1956 hield Croestsjov een geheime rede13 waarmee hij voormalige held der Unie Stalin van zijn voetstuk af stootte. Deze rede was het begin van de zogenaamde destalinisatie, de afbraak van het stalinisme. Chroestsjov pleitte voor meer vrijheid en stelde de wandaden van zijn voorganger aan de kaak. Dit was eigenlijk een vorm van excuus van Chroestsjov’s kant, die zich natuurlijk ook niet geheel aan de schaduw van Stalin kon onttrekken.

Op economisch gebied eiste Chroestsjov voorrang voor de zware industrie en de ontwikkeling van het ruimtevaart- en rakettenprogramma14.

In 1962 kwam de Koude Oorlog tot een hoogtepunt toen de plaatsing van USSR- raketten op Cuba in een confrontatie met de Verenigde Staten resulteerde.

“U maakt U zorgen over Cuba. U zegt dat U dat doet omdat het maar 90 zeemijlen van de kust van Amerika af ligt. Maar Turkije ligt vlak naast ons. Ons beider schildwachten lopen op en neer en kijken naar elkaar. Bent U soms van mening, dat U het recht hebt veiligheid te verlangen voor Uw eigen land en de verwijdering van de wapens die U aanvalswapens noemt, en erkent U dan niet dat wij hetzelfde recht hebben? U hebt vernietigende raketwapens, die U aanvalswapens noemt, in Turkije opgesteld, letterlijk naast onze elleboog.” 15

Deze werd beslecht in Chroestsjov’s nadeel.

De negatieve afloop van deze Cuba-crisis verzwakte de positie van Chroesjtsjov aanzienlijk. Toen ook nog zijn ‘vernieuwende’ landbouwpolitiek -gericht op het meer gaan produceren van consumptiegoederen- volledig faalde, was het gedaan met hem.

Terwijl in het openbaar zijn zeventigste verjaardag nog werd opgefleurd door de kameraden uit het Politbureau en Centraal Comité, smeedden zij achter zijn rug en in het geheim plannen om hem af te zetten, waarbij eventueel moord niet was uitgesloten.

Hij werd spoedig daarna dan ook afgezet en vervangen door een collectief leiderschap waarin Breznjev binnen de kortste keren de boventoon voerde.

Leonid Brezjnev maakte deel uit van het driemanschap dat de macht overnam. Dit drietal bestond naast Leonid uit Kosygin en Podgorny. Al spoedig bleek Breznjev de krachtigste van de drie. Hij trok het belangrijkste ambt naar zich toe: secretaris-generaal van de Unie.

“Vanzelfsprekend betekent actie, zoals militaire hulp aan een broederland teneinde de bedreiging voor het socialistische stelsel af te wenden een buitengewone maatregel, die is ingegeven door noodzaak. Deze mag alleen worden genomen in het geval van rechtstreekse activiteiten van de vijanden van het socialisme binnen dat land en daarbuiten, activiteiten die de gemeenschappelijke belangen van het socialistische kamp bedreigen.” 16

Toen in 1968 Alexander Dubcek een poging deed het het reëel bestaande socialisme een menselijker gezicht te geven, besloot Breznjev een nieuwe doctrine af te kondigen: de Breznjev-doctrine. In deze doctrine bezitten ‘bevriende’ socialistische landen volgens Breznjev slechts een beperkte soevereiniteit. De buitenlandse politiek moest geheel afgestemd zijn op de buitenlandse politiek van de Sovjet Unie; deze communistische landen moesten ingrijpen wanneer er bij een bondgenoot het voortbestaan van het communisme bedreigd werd.

In de jaren zeventig raakt Breznjev bekend om zijn politiek van détente, zijn vasthoudendheid. Hij probeert het kleine beetje vrijheid dat voorganger Chroestsjov heeft gecreërd juist weer te beperken. Doordat hij de garantie gaf alles bij het oude te laten, liep de Sovjet-Unie enigszins vast. Ook op economisch vlak was er sprake van stagnatie.

Aan het eind van zijn leven is Breznjev niet meer in staat om nog krachtig leiding te geven aan zijn regering. De Sovjet-Unie wordt meer en meer geregeerd door een gerontocratie, waarbij corruptie en starheid hand in hand gaan. Hij sterft in 1982 aan een hartaanval.

Van 1967 tot 1982 was Joeri Andropov hoofd van de KGB17 en hij was degene die na de dood van Breznjev als secretaris-generaal wordt verkozen. Vanaf 1983 tot zijn dood voerde hij een hard beleid tegen corruptie en verlichtte zo de weg van Gorbatsjov naar Moskou. Aanvankelijk lijkt het er op dat hij de versteende politiek van Breznjev vaarwel zegt, maar zijn slechte gezondheid verhindert dat tijdens zijn bewind er belangrijke veranderingen kunnen worden doorgezet. 9 Februari 1984 sterft Andropov.

Konstantin Tsjernenko volgt Andropov op. Echter dertien maanden nadat hij Andropov was opgevolgd als partijleider, overlijdt op 10 maart Konstantin Tsjernenko. Vanaf de eerste dagen van zijn regeerperiode was duidelijk dat de leider ziek was. Tsjernenko moest voor verschillende belangrijke plechtigheden verstek laten gaan en bij zijn zeldzame openbare optredens werd hij getoond als een oude man.

Vier uur na zijn overlijden wordt hij opgevolgd door 54-jarige Michail Gorbatsjov.

Deze vier mannen kwamen na de de dictatoriale regeerperiode van Stalin en voor de openheid en hervorming van Gorbatsjov aan de macht. Ze vormden een soort buffer tussen beide uiteinden.

Chroestsjov rekende voor eens en voor altijd af met de misverstanden rondom Stalins verheerlijking, Brezjnev wilde liever een stapje terugdoen, Andropov bestreed de corruptie van zijn voorganger en Tsjernenko speelde feitelijk een verwaarloosbare rol.

Ze gingen eigenlijk voort op dezelfde wijze als hun voorgangers. Ze breiden gewoon voort aan een lange sjaal, net als Lenin en Stalin hadden gedaan. Niemand gooide de breinaalden op de grond en begon aan een nieuwe breiwerkje.

Maar langzaamaan en ieder op zijn eigen wijze bereidden ze al de weg voor, voor voor Gorbatsjov. Het ware marxistische communisme is wederom ver te zoeken. Ze werken gewoon met de wol die ze in handen hebben gekregen van hun voorganger.

Revolutionaire veranderingen voeren ze niet door, maar het is duidelijk dat er iets moet gaan veranderen in de Sovjet-Unie. Dus op deze manier heb ze wel zeker een essientiële rol gespeeld in de geschiedenis (en het einde) van het Russisch communisme.

Zonder hen had Gorbatsjov er misschien nooit kunnen zijn en was zijn vernieuwing niet zo succesvol18 geweest als dat het was.

Ook hier werd er niet gesleuteld aan de vooruitgang van het communisme, steeds meer leek het te verzakken. Ze liepen gewoon voort met Lenin en Stalin, die zelf al incorrect bezig waren.

Iedere man die hier niets aan deed en het communisme niet écht tot het marxistisch-communisme wilde maken, was een oorzaak voor de val. Want zolang er niet werkelijk iets tegen de vastgeroeste verkeerde politieke gewoontes werd gedaan, kon er geen sprake zijn van echt communisme.

Maar juist doordat deze mannen af en toe maar een beetje aanklungelden, werd op deze indirecte manier heel duidelijk dat het zo niet verder kon. Als Gorbatsjov meteen na Stalin aan de macht was gekomen, had zijn vernieuwing misschien gewerkt. Daarom zijn ook deze bufferzone-vormende mannen van groot belang voor de uiteindelijke val van het communisme.

Zonder hen was het misschien niet op de huidige wijze voltrokken.

3. Politieke Oorzaken: Gorbatsjov

“Man of wijnvlek?”

In 1985 werd Mikail Sergejevitsj Gorbatsjov door het Politbureau verkozen tot secretaris-generaal van de Communistische Partij. Hij zou in 1990 de eerste en laatste president van de Unie worden.

Gorbatsjov wordt soms beschreven als de ‘reclameman’, die een product kwam aanprijzen, dat lange tijd in stilte was voorbereid . Geheel het Politbureau wist dat de Sovjet-Unie ging uiteenvallen en dat het communisme gefaald had. Maar ze hadden iemand nodig, een leidersfiguur, om dat naar buiten te brengen. Deze boodschap brengen was natuurlijk geen makkelijke opdracht.

Het arme volk had 68 jaar lang hard gewerkt voor een hongerloontje, met De Droom van Het Communisme voor ogen, om dan uiteindelijk te moeten vernemen dat het opzet gefaald had en dat de geïdealiseerde versie van het communisme nooit werkelijkheid zou worden.

Voor hij secretaris-generaal benoemd werd stond Gorbatsjov totaal achter de communistische idee van Lenin, eenmaal alle macht in handen verwierp hij dit idee volledig.

De hervormingen die Mikail zou brengen, waren wel degelijk voorbereid door een institutionele overheden, zodat de kans van slagen niet overschat zou worden19.

Gorbatsjov kondigde langst de ene kant een diepgaande en revolutionaire hervorming aan, maar langs de andere kant stelde hij voor om kleine, concrete maatregelen te nemen. Gorbatsjov was een zapadniki20 en met zijn hervormingen heeft hij een golf van verwestering op gang gebracht.

Gorbatsjov beloofde het Sovjetleven compleet te reorganiseren en Rusland van de economische stagnatie af te helpen. Hij zag zijn programma als de grootste stap in de ontwikkeling van de socialistische democratie sinds de Oktoberrevolutie in 1917.

Zijn doel was niet het afstappen van het socialistisch model van de Sovjetunie, hij streefde enkel en alleen naar het communisme moderniseren en democratiseren.

Maar als de Sovjetunie wilde komen tot een rechtstaat, dan zou ze de hele ‘socialistische’ theorie over recht en staat moeten loslaten. Burgers zouden dan eindelijk échte rechten en plichten krijgen.

“Mijn ideaal was de weg van de sociaal-democratische partijen. De planeconomie had de capaciteiten van het volk zo beperkt dat het zich niet kon ontplooien. Alleen de markt kan die ontwikkeling in goede banen leiden.

Een wereld zonder communisten zal beter zijn.” 21

In 1986 lanceerde Gorbatsjov zijn  ‘glasnostcampagne’. Glasnost22 betekent in het Russisch letterlijk: publiciteit, maar Gorbatsjov bedoelde er eerder grotere meningsvrijheid mee.

De censuur werd praktisch volledig afgeschaft, de controle op religieuze zaken verminderde, de partij en de staat werden veel opener naar buiten toe en de media konden veel vrijer allerlei voorvallen bekendmaken.

Een van de belangrijkste veranderingen was de nieuwe wetgeving omtrent en omtrent religieuze organisaties. Als gevolg daarvan herstelde het Vaticaan in de zomer van 1990 de diplomatieke relaties met de Sovjetunie.

Wat ook een niet te verwaarlozen feit van het geheel was, was dat Gorbatsjov de geschiedenis opengooide. Voor het eerst kregen de Russen objectieve informatie over het leven onder de tsaren, de Oktoberrevolutie en vooral over de Stalinperiode.

Door Gorbatsjovs glasnostpolitiek kwamen er vele van de ruim honderd etnische groepen die in Rusland  in opstand. Ze haalden oude onenigheden en twisten op of protesteerden tegen het al te centralistisch bestuur van Moskou.

In januari 1987 stelde Gorbatsjov zijn economische en politieke hervormingsplannen voor, die hij ‘perestrojka’23 noemde. Gorbatsjov zag deze perestrojka als het terugdringen van de overheidsbemoeienis in de economie en als het invoeren van een klein beetje democratie.

Maar samen met de perestrojka groeide de corruptie in de nieuwe Russische maatschappij, aangezien de mensen minder gecontroleerd werden. Hierdoor groeide ook de gewelddadigheid.

Privé-eigendomsrecht, wat tijdens de Sovjetunie niet bestond, werd ingevoerd. In de privé-sector kon iedereen zijn eigen bedrijfje opstarten en werd het principe van de beperkte aansprakelijkheid ingevoerd.

Op politiek vlak veranderde Gorbatsjov voorzichtig enkele spelregels. Voor de verkiezingen van de locale Sovjets mochten meerdere kandidaten zich aanmelden, en dat was voor de Sovjet-Unie al een hele verandering. Hij verving het oude Sovjetparlement door het Congres van Volksafgevaardigden, die dan een kleinere Opperste Sovjet samenstelde. Het Congres zou ook het staatshoofd kiezen.

De communisten hadden het nog steeds voor het zeggen en de Opperste Sovjet was nog strikt communistisch, maar uit de verkiezingen van 1989 bleek dat de populariteit van de

niet- communistische kandidaten steeg. Dit was een aanmoediging voor Gorbatsjov om voort te gaan.

Begin 1990 trof het Politbureau van de Communistische Partij maatregelen omdat ze vonden dat de politieke hervormingen (perestrojka) veel te snel gingen. Ze waren bang dat ze hun macht en hun greep op Rusland zouden verliezen. Als reactie hierop kwam er een scheuring binnen de partij.

Driehonderd hervormingsgezinde communisten verzamelden zich: dit was de eerste ‘open partij’-vorming sinds 1920.

Door al dat tegenwerken van de conservatieven binnen de Partij en ook door de groeiende etnische conflicten zag Gorbatsjov een sterk presidentieel regime wel zitten, maar hij vond het nog te riskant om zich rechtstreeks door het volk te laten verkiezen. Hij liet zich daarom voor alle zekerheid maar door het Volkscongres tot president kiezen in mei 1990. Hierdoor verloor de Communistische Partij haar 70 jaar oude monopolie.

Oost-Europa bevrijdde zich in het jaar 1989 van Rusland, nadat Gorbatsjov duidelijk maakte dat de deze landen elk hun eigen, uiteraard socialistische weg konden gaan. Hierbij maakte Mikail een einde aan de strenge Breznjev-doctrine. Perestrojka was volgens Gorbatsjov niet beperkt tot enkel Russische economie en politiek. Hij wilde ook de internationale verhoudingen herstructureren.

Gorbatsjov verzette zich in het begin nog tegen de eenmaking van Duitsland, maar tevergeefs, hij kon het niet meer ongedaan maken.

De toenadering tot het kapitalistische Westen leidde in het Oostblok tot het uiteenvallen van de USSR. In maart 1991 werd de militaire alliantie in Oost-Europa, het Warschaupact , ontbonden. De Sovjet-Unie moest haar Rode Leger terugtrekken uit Duitsland en Oost-Europa.

Tijdens de zes jaar dat Gorbatsjov regeerde is de wereld een stuk veiliger geworden. Het begon met het akkoord tussen Gorbatsjov en de Amerikaanse president Reagan, in 1987, over de ontmanteling van de middellange-afstandsraketten en het eindigde in de zomer van 1991, net voor de putsch, met een verdrag tussen Rusland en de Verenigde Staten waarin een sterke afbouw van de langeafstandskernwapens werd gegarandeerd. Gorbatsjov onderhandelde toen met George Bush. Voor al zijn inspanningen kreeg Gorbatsjov in 1990 de Nobelprijs voor de vrede.

In Rusland zelf ging het er intussen minder vreedzaam aan toe. Doordat de politieke tolerantie was toegenomen door de perestojka, gingen verschillende nationalistische groepen oude eisen openlijk formuleren.

Gorbatsjov doet nog verwoede pogingen om de USSR toch bijeen te houden, maar het hek is al van de dam. Op acht december 1991 vormden de republieken Rusland (Jeltsin), Oekraïne en Wit-Rusland achter de rug van Mikail Gorbatsjov om, de kern van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten24.

Na de oprichting van de GOS legde Gorbatsjov zijn functie neer en hield de USSR op met bestaan. De Koude Oorlog is samen met de USSR tot een einde gekomen. Gorbatsjovs hervormingspolitiek kon het streven naar onafhankelijkheid van enkele republieken evenwel niet verhinderen.

Mikail Gorbatsjov wilde het communisme verbeteren, maar creëerde een democratisch en kapitalistisch Rusland.

Zijn openheid en herstructurering zorgden ervoor dat de mensen weer écht gingen nadenken en verlangens durfden te uiten. Dit heeft natuurlijk het communisme de kop gekost; het nationalisme begon weer hevig op te leven in de landen van de USSR.

Zonder censuur kon er eindelijk weer eens geschreven en gezongen worden wat men al jaren had willen doen. Er onstond een veel vrijere, openere maatschappij.

Hij gaf een vinger, en het volk wilde de hand. Begrijpelijk ook, voor mensen die jarenlang onder het juk van het zware communisme hadden geleefd en nu de kans schoon zagen om een revolutionaire verbetering van hun levensomstandigheden. Want ookal was de USSR nu op mentaal vlak open en vrij, er heerste nog steeds grote armoede en ontevredenheid.

Gorbatsjov benadrukte het geleidelijke verloop van het oude communistische systeem in dat van het westerse meer kapitalistische, omdat men zich anders simpelweg niet zou kunnen acclamatiseren aan het nieuwe beleid.

Maar het volk wilde nú veranderingen en daarom verkoos het Jeltsin, een Sovjetpoliticus die die snelheid wel beloofde.

Het is wel duidelijk dat Gorbatsjov met zijn vrijheid, openheid en hervormingen een hele directe aanleiding was voor de val. De Russen kwamen in aanraking met een veel betere mooiere wereld, waarvoor ze al spoedig bezweken. Liever rijkdom en succes in het kapitalisme dan het gematigde bestaan dat ze nu leefden in het communisme.

Dit laatste is simpelweg dé druppel geweest waardoor de emmer van het communisme is overgelopen en vervolgens ingestort.

Maar wat heeft dit nu allemaal bewezen? Was Karl Marx eigenlijk een domme idioot die zomaar wat loze kreten heeft opgeschreven en een soort sprookjesland voor zichzelf bedacht? Of zat er wel een kern van waarheid in het geheel, maar heeft geen van de Sovjetleiders te ware kern van het communisme te pakken gekregen? 25

4. Economische Oorzaken: Lenin’s NEP.

“Nep en Nieuw.”

Zoals al eerder genoemd, voerde Lenin rond 1922 zijn Nieuwe Economische Politiek in. Het doel hiervan was dat plannen van economische aard in goede banen werden geleid en het moest zorgen voor de controle van zwaardere industrievormen, transport en buitenlandse handel.

Maar toch werd het kapitalisme26 weer deels leven in geblazen.

Kleine industrieën mochten eigendom van  particulieren zijn en boeren hoefden ‘maar’ een deel van hun productie in te leveren, de rest mocht voor winst verkocht worden. Een nieuwe munteenheid werd geïntroduceerd, de nieuwe roebel die gelijkstond aan 50.000 oude roebel. Dit was een poging om de economie weer wat sterker voor de dag te laten komen.

De effecten van Lenin’s Nieuwe Economische Politiek waren zeker niet slecht.

Het wat kapitalistische systeem binnen bedrijven maakte het mogelijk voor fabriekseigenaren om werknemers per geproduceerd product te betalen, waardoor de arbeidsproductiviteit toenam en de netto productie van bedrijven steeg. Dit was goed voor zowel arbeider, werkgever en De Unie.

Door de toenemende vrijheid binnen de landbouw was het mogelijk voor de kulaks27 om voortvarend te zijn, waardoor de voedselproductie weer toenam.

De invoering van de nieuwe roebel herstelde het vertrouwen in de Russische economie, zowel binnen Rusland zelf als in het buitenland. Andere landen, alhoewel ze kapitalistisch waren, wilden ook een deel van de Russische economie in handen krijgen. Als voorbeeld de in 1921 gesloten commerciële overeenkomst met Groot-Brittanië.

Als hoogtepunt van dit alles, het Verdrag van Rapallo in 1922 waarin Rusland en Duitsland wederzijdse economische hulp boden. Het verdrag werd zelfs nog in 1926 verlengd.

Door op gematigde wijze de kapitalistischere invloeden in de communistische economische sferen toe te laten leefde de Russische economie weer op. Slim bedacht door onze Vladimir Iljitsj, maar hier wijkt hij natuurlijk helemaal van het marxistische pad af. Zo creëer je een semi-communistische sfeer. Het idee van het communisme is aanwezig, maar omdat het zonder kapitalisme niet echt werkt, laat je toch het kapitalisme toe.

Dit was natuurlijk wel nodig, na de heftige omschakeling van het tsarenbewind naar opeens een bolsjewistisch geheel. De bevolking had niks meer te eten en lag dood te gaan op straat, door dit oncommunistisch ingrijpen heeft Lenin wel wat opgelost, dat moeten we hem nageven.

Toch bewerkstelligde Lenin door deze economische vernieuwingen een soort sfeer die niet bevorderlijk was voor het in stand houden van het communisme, want het was immers niet écht communistisch. De bevolking kwam hierdoor al in aanraking met ‘zaken’ met een kapitalistisch vleugje, wat later het gehele communisme fataal zou worden.

Lenin was niet consequent met het gedachtegoed van Karl Marx bezig. Het leverde hem slechts een excuus voor een revolutie op, voor de rest zwoer hij de meeste zaken af.

4. Economische Oorzaken: Stalins Planeconomie

“Collectief met z’n allen vijf jaren zitten plannen: communisme in een notendop!” *

Wederom is dit verschijnsel al eerder genoemd in een beknopte schets betreffende Stalin zijn regeerperiode. Zijn revolutionaire -doch afgekeken28– economische plannen waren bedoeld om de Russische economie weer op te laten leven.

Hij bedacht het principe van de planeconomie. Het woord zegt het eigenlijk al, het is een economisch systeem waarbij de overheid een productieplanning voorschrijft. Dit waren middelen van Stalin om een industrialisering van de Sovjet-Unie te realiseren. Hij wilde snel industrialiseren en een grote mogendheid worden; de productie van consumptiegoederen vond hij van ondergeschikt belang.

Zware industrie, mijnbouw en de energievoorziening moesten groots ontwikkeld gaan worden en de landbouw zou gebruik moeten gaan maken van moderne kapitaalgoederen.

Belangrijke onderdelen van de planeconomie waren de vijfjarenplannen en de oprichting van collectieve boerderijen, de sovchozen en kolchozen.

De sovchozen, de meest communistische van de twee, waren staatsboerderijen. Ze waren met de modernste middelen en materialen uitgerust. Op deze staatsbedrijven werkten de boeren als een loonarbeiders; ze woonden in een soort flats bij de boerderij en kregen een vast loon betaald. Dit laatste was natuurlijk een belichaming van het communisme: iedereen was gelijk en kreeg daarom evenveel geld. Maar wel heel onpraktisch, want geen van de boeren werkte écht hard, ze kregen immers altijd hetzelfde loon. De sovchozen werden wel het meeste gestimuleerd door de regering, ze waren namelijk zo communistisch als het maar kon.

Vervolgens leidde de collectivisatie ook tot de kolchozen. Dit waren gemeenschappelijke boerderijen die waren onstaan uit miljoenen kleinere familiebedrijven.  Deze boerderijen werden geleid door een gekozen bestuur, dat verantwoordelijk was voor het tot uitvoering brengen van de vijfjarenplannen. De kolchoz huurde machines van stations die speciaal voor dit doeleinde door de regering waren opgericht. De boerderij kreeg van de overheid vaste prijzen betaald voor de producten die ze produceerden.

Frappant genoeg kon er op de kolchoz wel winst gemaakt worden; al het geld dat aan het eind van het jaar overbleef (de winst) werd verdeeld onder alle kolchoz-boeren. De huur van de woning was gratis, de kolchoz-boer werkte voor zijn winstaandeel. Het is dan ook wel vanzelfsprekend dat de gemiddelde kolchoz-boer een stukje harder werkte dan de sovchoz-boer.

Zelfs binnen het systeem van de ‘communistische’ planeconomie was er dus sprake van een soort kapitalistische kant enerzijds en een communistische anderzijds.

Mannen en vrouwen werden beide als duurzame arbeidskrachten gezien en kregen allebei evenveel uitbetaald. De lonen werden bewust laag gehouden, net als de prijzen van de goedkope producten. Sociale zekerheden zoals onderwijs, gezondheidszorg en opvang waren gratis. Zo probeerde Stalin de bevolking tevreden te houden en op hetzelfde moment nog genoeg geld over te houden om zijn industrialisatie van Rusland te financiëren.

De hardwerkende arbeiders werden door Stalin beloond met een prestatieloon. Alles draaide om het presteren, zowel op school als op de werkvloer. Er heerste overal een ijzeren discipline, men was niet alleen geacht uitmuntend te presteren, maar gehoorzaam zijn was ook pré.

Sommige van deze hardwerkende (en vaak hooggeplaatste) proletariërs kregen soms net zulke voorrechten als leden van de Communistische Partij.

De afdeling voor economische planning, opgezet door Stalin om de vijfjarenplannen te ‘beheersen’, was verantwoordelijk voor de industrialisering van de USSR. Stalin had al drie vijfjarenplannen voor de Twee Wereldoorlog bedacht, en elk daarvan was een onbekritiseerbare wet.

Als de vooropgestelde doelen van een vijfjarenplan (bijvoorbeeld vijf miljoen aarbeien produceren) niet werden bereikt (er waren er maar 4.980.000 geproduceerd), betekende dat dat er arbeiders gestraft moesten worden. Of deze arme zielen er nu verantwoordelijk voor waren of niet.

De constante angst waarin de arbeiders daardoor leefden, resulteerde in een complete quota voordat de einddatum was bereikt.

Als voorbeeld zullen we nu de  eerste vijfjarenplannen van Stalin gaan bekijken.

Het eerste vijfjarenplan (1928-1932) was opgezet om nieuwe bronnen van grondstoffen te vinden. Deze bronnen waren in overvloed aanwezig, maar er was nog nooit gebruik van gemaakt.

In vier jaar was 50% van de USSR geïndustrialiseerd en het nationale inkomen was van 27 miljard roebel tot 45 miljard roebel gestegen.

Het kosste de arbeiders dus ‘maar’ vier jaar om het doel van het eerste vijfjarenplan te realiseren.

Het daaropvolgende tweede vijfjarenplan werd wederom binnen de aangegeven tijdslimiet voltooid. Het doel van dit plan was om kapitaalgoederen zoals tractoren en schepen te produceren. Ook werden vele fabrieken gebouwd in de omgeving waar grondstoffen verwerkt werden. Dit vijfjarenplan bracht geen tevredenheid bij de arbeiders, ondanks dat er medailles uitgereikt werden29, door het tekort aan consumptiegoederen.

En tot slot was de bedoeling van het derde vijfjarenplan dat in 1937 van start ging, om consumptiegoederen te gaan produceren. Maar dit plan viel volledig in duigen door de Tweede Wereldoorlog; de fabrieken moesten nu massaal wapens gaan produceren en hadden geen tijd meer voor de ‘simpele’ consumptiegoederen.

De resultaten van de vijfjarenplannen waren wat rooskleuriger dan die van Stalins landbouwbeleid. Er werd inderdaad meer geproduceerd30 dan voorheen, maar door het gebrek aan motivatie van de arbeiders werden deze niet aangemoedigd om positieve suggesties in te brengen. Uiteindelijk faalde ook dit economisch plannetje van Stalin door de oorlog.

Binnen het economisch systeem van Stalin spelen zich vele tegenstrijdigheden af. Hij wil eigenlijk een industrialisering van de gehele USSR om zo het communisme welvarend te maken. Op zijn weg om dit te bereiken, verliest Stalin dikwijls uit het oog dat deze weg zelf ook gebaseerd zou moeten zijn op communistische ideeën.

Maar ondertussen nemen jonge Sovjets kennis van een maatschappij op basis van prestatieloon. Dit principe staat weer haaks op de marxistische ideologie: iedereen moest gelijk aan elkaar zijn.

Ook bereikt men niks als je aan de ene hand wél vormen van kapitalisme accepteert (prestatieloon en de kolchozische boerderij) en aan de andere zijde het onder geen beding laat gebeuren. Zijn doel was toch het communisme? Hij wilde toch het communisme verheven boven de rest van de wereld? Het is overduidelijk dat hij dit dus niet werkelijk nastreefde. Wederom kijkt het kapitalisme al weer om de hoek van een inconsequente heerser van de USSR, alvast indirect ‘de oorzaak’ van de val spelend.

Je zou zo zeggen dat Stalin onder het mom van ‘communisme’ vele zaakjes gedaan kreeg, maar ik kan het toch niet geloven dat zelfs deze terreurdictator nooit in zijn eigen ‘geloof’ heeft gelooft.

Stalin was misschien ooit wel degelijk een communist, alleen had hij de pech een gevaarlijke valse kerel te zijn die het niet kon laten van zijn macht misbruik te maken.

4. Economische Oorzaken: Het kapitalisme

“Kapitaal zonder moraal.”

“Wij zien dus hoe de moderne bourgeoisie zelf het produkt is van een lange ontwikkelingsgang, van een reeks van omwentelingen in de wijzen van voortbrenging en verkeer.

Ieder van deze trappen van ontwikkeling van de bourgeoisie ging vergezeld van een dienovereenkomstige politieke vooruitgang van deze klasse. Onderdrukte stand onder de heerschappij van de feodale heren, gewapende en zichzelf besturende associatie in de commune, hier onafhankelijke stedelijke republiek (zoals in Italië en Duitsland), daar derde belastingplichtige stand der monarchie (zoals in Frankrijk), dan, ten tijde van de manufaktuur, tegenwicht tegen de adel in de op standen berustende of absolute monarchie en voornaamste fundament der grote monarchieën in het algemeen, bevocht zij tenslotte voor zichzelf, sedert het grondvesten van de grootindustrie en de wereldmarkt, in de moderne parlementaire staat de ongedeelde politieke heerschappij. Het moderne staatsapparaat is slechts een comité, dat de gemeenschappelijke zaken van de gehele bourgeoisklasse beheert.” 31

Volgens onze oude bekende Karl Marx, die hierboven zijn licht laat schijnen over westerse bestuurssystemen, is het moderne kapitalistische systeem slechts een bestuursvorm van de rijkere klasse. De arbeider profiteert nihil in zo’n samenleving, hij wordt vertrapt, uitgebuit en als paria gezien. Het kapitalisme is dus een niet geprefereerd systeem van het communisme, omdat het zijn onderdanen uitbuit. Een heel redelijk argument dat ze aandragen.

Als we dan in de praktijk gaan kijken van de USSR in haar verhouding ten opzichte van het kapitalisme (vooral de Verenigde Staten tijdens de Koude Oorlog natuurlijk), is er logischerwijze sprake van een soort concurrentie. Lenin wilde immers tijdens zijn regeerperiode het communisme wereldwijd verspreiden om zo iedereen in te laten zien dat dit systeem écht werkte. Maar zodra Stalin aan de macht kwam, concentreerde hij zich hoofdzakelijk op de binnenlandse politiek. Zijn cordon sanitaire was dan wel zijn stokpaardje, maar puur uit angst en voor eigenbehoud.

Toch bleef de kapitalistische wereld een hele negatieve en afgunstige houding naar het communisme toe behouden. De welvaart in de Westerse wereld werd gebruikt als spek om daar de Russen als symbolische kat op vast te binden.

“Tien jaar na de val van de Berlijnse muur, heerst er in de vroegere communistische landen een massale armoede. De kloof tussen rijk en arm blijft groeien.” 32

Zelfs na de uiteindelijk invoering van het kapitalisme, waar de USSR van binnenuit aan was bezweken33, was het nog geen tijd voor de langverwachte welvaart van Rusland. Juist door de plotseling overgang waar Gorbatsjov zo bang voor was geweest leidde tot veel slechte levensomstandigheden dan daarvoor.

Het einde van de Sovjet-Unie en de invoering van het kapitalisme veroorzaakten een scherpe stijging in armoede, misdaad, ziekte en sterftecijfers.

“De bewapeningen worden als een nationale aangelegenheid, als een patriottische aangelegenheid aangemerkt; men zou dus mogen aannemen, dat iedereen strikte geheimhouding betracht. Maar de scheepswerven en geschutfabrieken, de dynamiet- en geweerfabrieken zijn internationale ondernemingen, waarin kapitalisten van verschillende landen het ‘publiek’ van de verschillende landen eendrachtig bedriegen en tot op het hemd uitplunderen, doordat ze schepen of kanonnen in dezelfde mate voor Engeland tegen Italië als voor Italië tegen Engeland bouwen. Een geraffineerd kapitalistisch mechanisme! Civilisatie, orde, cultuur, vrede — en roof van honderden miljoenen roebel door de businessmen en de industriebaronnen van het scheepsbouw-, dynamiet- en overige kapitaal!” 34

Lenin uit in een van zijn schrijfsels zijn afgunst tegenover het kapitalisme, dat eigenlijk alleen maar ontworpen is in het voordeel van de mens die uitbuiten wil.  Maar ieder systeem heeft zo zijn rotte plekken, zo ook het communisme.

De overduidelijke aanwezigheid van het kapitalisme bemoeilijkte in feite het voortbestaan van het communisme. Het werd ten eerste al ingevoerd in een land dat op vele vlakken in puin lag na het aloude tsaristische regime. Het kersverse communisme was gewoon nog niet sterk genoeg om dit allemaal weer op te bouwen en daarbij haar eigen regels standvast te handhaven.

Daarom week het meerdere malen uit naar het meer kapitalistische idee, wat de ideologie uiteindelijk fataal werd. Zowel vanuit de innerlijke regionen van de USSR werkte het kapitalisme al jaren verbrokkelend, maar helemaal toen de externe vormen van het kapitalisme ten tonele verschenen, was het gedaan. Zowel indirect als direct speelde het kapitalisme dus een rol in de val.

Als het kapitalisme niet zo overdadig op de wereld en binnen het communisme (van Lenin en Stalin natuurlijk) aanwezig was geweest, had het bestuurssysteem van Rusland en vandaag de dag misschien heel anders uitgezien.

5. Godsdienstige Oorzaken

“Aan de drugs? Naar Siberië!” *

“Godsdienst is de verzuchting van schepsels in nood, behaaglijkheid in een harteloze wereld, geest in toestanden van afstomping. Zij is de opium van het volk.” 35

Karl Marx maakt met deze twee zinnetjes al duidelijk dat hij niet gediend is van het geloof. Volgens hem is de religie slechts een verzinsel van de mens. De mens maakt de religie, de religie maakt niet de mens. Bijvoorbeeld dat mensen, de gelovige schapen, van de kerk overnemen dat als je goed leeft, je in de hemel terechtkomt. De rangen en standen in de samenleving zijn zo tot stand gekomen, omdat God het zo heeft gewild.

Volgens Marx is de religie de schijnverwerkelijking van het menselijk wezen, omdat de mens geen ware werkelijkheid heeft. Als de religie bijvoorbeeld een hogere bedoeling wil toeschrijven aan het overlijden van een kind, terwijl er in de werkelijkheid alleen maar een immens verdriet is.

Priesters en predikanten worden door Marx ook wel beroepsbedriegers genoemd. Hij zegt dus dat een mens met een geloof geen ware ‘ik’ heeft. De mens gaat uit van de regels van het geloof. De afschaffing van de religie is volgens Marx de enige manier om het denkbeeldige geluk dat de mens gevonden denkt te hebben in de religie zelf, in te ruilen voor werkelijk geluk.

De mens kan met een geloof niet worden wat hij werkelijk wil zijn, hij wordt namelijk gevormd door de religieuze maatschappij. Deze maatschappij dwingt hem als het ware om in nood steun te zoeken in een droomwereld, het geloof.

Het communisme is dan ook een aanhanger van het atheïsme, het goddeloze niet geloven. Want, zoals Marx al zegt, kan een arbeider niet zijn zelfstandigde zelf zijn als het geloof een rol speelt.

In de praktijk was er sprake van een negatieve wisselwerking tussen de kerk en het communisme in Rusland. De kerk was namelijk een aanhanger van het tsarenregime, terwijl de bolsjewieken zowel de tsaar als het geloof wilde weghebben.

De Orthodoxe Kerk (vandaag de dag dé godsdienst in Rusland) werd door het bolsjewisme aangevallen om zo het atheïsme te laten overheersen. Rond 1921 was het verboden om minderjarigen godsdienstlessen te geven. In 1923 en 1926 werden veel priesters gearresteerd, Marx’ beroepsbedriegers. Gelovigen werden onderdrukt, de staatsgodsdienst was het atheïsme.

De nationale godsdienst, de Russisch orthodoxe kerk, werd na een periode van ‘beperkte onderdrukking’ hard aangepakt. Onderwerping aan de Staat was niet voldoende, uitroeiing was het doel.

Gelijk met het begin van de collectivisatie in 1929 werd de kerk aangepakt. Was het platteland immers niet ingebed in de geestelijke orde van het orthodoxisme? Kerken werd gesloten, geestelijke gedeporteerd naar de Goelag36.

Achtergebleven familieleden kregen het etiket Lid van de Familie van Vijanden van het Volk (LFVV). De al in 1924 opgerichte ‘Bond van militante Atheïsten’ kwam in 1934 zelfs met een atheïstisch vijfjarenplan. Het doel, de volledige uitroeiing, is niet gehaald. Wel verdween de kerk praktisch uit het maatschappelijk leven. Ook de Islam, de 2e godsdienst, werd trouwens hard aangepakt.

Als heel simpel sommetje kan je nu natuurlijk zeggen dat deze godsdienstige onderdrukking nu niet echt voor behoud van het communisme pleit. Hoe recenter we de geschiedenis van de Sovjet-Unie bekijken, hoe milder men natuurlijk werd ten opzichte van het geloof. Maar een soort wrok kan door de gelovigen gekoesterd worden, tegen het communisme omdat het hun geloofsbelijdenis bemoeilijkt heeft.

In theorie werkt het onderdrukken van het geloof ook niet. Juist door religie ‘illegaal’ te maken, wek je fundamentalistische gevoelens op. Het zal op zijn minst resulteren in een zeer negatieve opstelling van de gelovigen tegenover de staat. Als totalitaire staat zou je juist het geloof als opium voor het volk kunnen gebruiken voor je eigen doel.

En het geloof zal altijd blijven bestaan, het is een niet uit te roeien beweging.

Door het geloof af te schaffen, groeide de ontevredenheid van het volk natuurlijk. Men had niets meer waar men zich toe kon wenden, waar men troost kon vinden.

Als de religie niet afgeschaft was geweest, was het volk misschien juist door deze vorm van drugs tevreden gebleven. En misschien was er op deze manier niet eens een val van het communisme nodig geweest, omdat de mensen zachtaardiger er tegenover stonden.

Door het atheïsme is de houding van het volk ten opzichte van het communisme een stuk minder mild geworden; in dit perspectief is het dus best een indirecte oorzaak voor de val.

6. Culturele oorzaken

“De collectivisatie van kunstige gevoelens.”

“Het is de tragikomische geschiedenis van een gecultiveerde man op middelbare leeftijd die als een blok valt voor Lolita, het 12-jarige dochtertje van zijn hospita.” 37

Dit is de eerste zin op de achterkant van de Nederlandse vertaling van het boek ‘Lolita’, geschreven door de Rus Vladimir Nabokov. Hij werd in 1899 in Sint Petersburg geboren, als zoon van een rijke en intellectuele liberale familie. Zodra de bolsjewieken de macht grepen in Rusland verhuisde de familie Nabokov naar Londen. Daar publiceerde Vladimir later ook zijn eerste boeken. In Rusland had het hem absoluut niet gelukt om dit (zelfs voor de westerse wereld) schokkende en taboe-doorbrekende boek over pedofilie gepubliceerd te krijgen. Nabokov was zeker weten en zonder pardon naar Siberië verscheept.

Het communisme legde een strenge vorm van censuur op; niets anders dan een socialistisch gezinde boodschap mocht overgebracht worden. Het was een ware totalitaire staat, deze bepaalde in principe wat er wel en niet gepubliceerd mocht worden. Nieuwe stromingen in de kunst en literatuur (zoals wij bijvoorbeeld het realisme en expressionisme kennen) waren al helemaal een taboe. Zulke vernieuwingen waren gewoon niet toegestaan en resulteerden in een levenslange vakantie in de Goelag.

De staat controleerde alle culturele uitingen door middel van het gedwongen lidmaatschap van beroepsorganisaties. Alle kunstuitingen (schilderkunst, literatuur, film, muziek) moesten voldoen aan de eisen van het socialistisch realisme, dat wil zeggen dat kunst begrijpelijk moest zijn voor de massa, de idealen van het communisme moest uitdragen en de nieuwe Sovjetmens moest verheerlijken.

De thematiek was die van het communistisch ideaal: hard werkende en gelukkige Sovjetmensen.

Evenals in de media werden in de kunst de economische en sociale successen van het communisme breed uitgemeten. Daarmee werd bijgedragen aan de vorming van een ‘nationale’ entiteit in de Sovjet-Unie.

Culturele instellingen van de nationale minderheden werd aangepakt, aanvankelijk werd de eigen taal nog toegestaan om zo de socialistische boodschap over te brengen. Na 1929 verandert dit en wordt er een einde gemaakt aan bijv. de Oekraïenisering.

Naast het aanpakken van ‘nationaal gezinde intellectuelen’ wordt de intelligentsia in het algemeen aangepakt dan wel onder curatele gesteld. Bijvoorbeeld via de schrijversbond, schrijvers dienden volledig in dienst van de staat te schrijven. Ook de andere kunsten werd gelijkgeschakeld.

Vanaf 1929 werd ook de Russische Academie van Wetenschappen aangevallen. De natuur- wetenschappen hadden, met uitzondering van de biologie, over het algemeen weinig last van het Sovjetbewind. Voor de sociale wetenschappen verliep de gelijkschakeling rampzalig. Economie, sociologie en geschiedwetenschap verdwenen of werd volledig ondergeschikt gemaakt aan de politieke doeleinden van de Staat.

“De ruzies over ‘pure kunst’ en over ‘tendensieuze kunst’ vonden plaats tussen de liberalen en de ‘populisten’. Dergelijke discussies voeren wij niet. Het dialectisch materialisme stelt zich boven deze ruzie. Vanuit het standpunt van een objectieve historische processen is kunst altijd een sociaal hulpmiddel en historisch nuttig.” 38

De discussie omtrent het al dan niet toestaan van bepaalde kunst is gelinkt aan de vraag wat de sociale rol van kunst en cultuur is. Hierover spreekt Lev Trotski zijn visie uit in het bovenstaande fragment.

Voor marxisten staat kunst niet los van de rest van de samenleving. Het is meestal een uitdrukking van wat leeft in de samenleving. Je kunt dat proberen te verdoezelen door de kunst aan banden te leggen, of je kunt je bezig houden met de maatschappelijke basis. Voor marxisten is dat tweede belangrijk.

“Marxisten houden zich bezig met wetenschappelijk onderzoek. (…) Het marxisme ‘beschuldigt’ een poeet niet voor de gedachten en gevoelens die hij uit, maar stelt vragen met een diepgaandere betekenis, namelijk vragen naar de sociale roots of basis waarmee een bepaald kunstwerk overeenkomt. Wat zijn de sociale voorwaarden voor de gedachten en gevoelens? En op basis van welke literaire erfenis worden nieuwe vormen ontwikkelt? Onder welke historische invloeden breken nieuwe complexe gevoelens en gedachten door? Onderzoek hierover kan erg moeilijk en complex zijn, met veel details. Maar de centrale idee is dat kunst een subsidiaire rol speelt in sociale processen.” 39

Dit leidt tot de noodzakelijke conclusie dat censuur van kunst absoluut verkeerd is.

Het opleggen van een kunstvorm door een dictatoriale kaste van bovenaf is niet enkel afbreuk doen aan iedere vorm van arbeidersdemocratie, maar ook een poging om de gevolgen van de sociale realiteit te verdoezelen door de uitingen waardoor dit naar voren komt aan banden te leggen.

De censuur werd (dus) enkel en alleen van uit persoonlijk oogpunt gehandhaafd en dus overduidelijk niet uit een communistische overtuiging. Door alleen voor hen zo prettige publicaties te oorloven, hadden de Russische heersers ook veel minder te verantwoorden konden ze makkelijker hun gangetje gaan.

Door de onderdrukking van alle persoonlijke uitingen van de bevolking, begon er na een tijdje natuurlijk onrust te broeien onder het volk. Men mocht geen geloof meer hebben en geen gevoelens uiten door middel van kunst. Zo moest dit uiteindelijk wel leiden tot grootse uitingen van ontevredenheid.

Zonder de censuur waren er natuurlijk de meest verschrikkelijke dingen boven tafel gekomen die direct afbreuk hadden gedaan aan het communisme. Toch is een culturele onderdrukking fout. Zelfs voor het communisme. Want nu hadden de burgers toch geen uitlaatklep? Nergens konden ze ‘even lekker’ alle ontevredenheid van zich af schrijven, schilderen of praten. Ook dit heeft indirect tot de val geleid.

7. Sociaal-maatschappelijke oorzaken

“De collectivisatie: nu ook bij u in huis!’

De collectivisatie op het platteland was een soort uit de kluiten gegroeide pesterij. Maar het bleef niet alleen bij de ‘samenvoegingen’ om economische reden. Zelfs in het persoonlijke leven van de boer werd geschrapt, afgekeurd en verboden. En dan hebben we het nog niet eens over de culturele en godsdienstige beperkingen die (zoals al eerder gelezen) ook vergaand waren.

Stalin wilde door middel van zijn invloeden in het privéleven van de Sovjetmens, een nieuwe soort Sovjetburger creëeren die aan al zijn eisen zou moeten voldoen. Dit realiseerde hij door een collectivisatie in het levenssferen van de burgers toe te passen.

Naast de kulakken werden ook de traditionele ambachten ‘verdreven’. Opgeschroefde belastingen en een negatief etiket van de Staat, zij werden beschreven als uitbuiters, schrapers en speculanten, waren de redenen voor hun verdwijnen.

Bepaalde ambachten werden nog wel illegaal uitgevoerd, bijvoorbeeld het maken van viltlaarzen. Werd je gepakt bij de verkoop dan stond op dit misdrijf een aantal jaren ‘strafkamp’. Ook het ambachtelijk maken van harmonika’s werd onmogelijk gemaakt.

Religieuze feestdagen, zo belangrijk op het platteland, werden zoveel mogelijk tegengewerkt. Het versieren van de woning (de izba) met Pinksteren werd gezien als een passief niet accepteren van het systeem.

Het ‘collectieve’ samenzijn verdween met de oude tradities. Relaties met familie en met andere mensen vielen uit elkaar, cultuur begon op deze wijze te verdwijnen. Pogingen om traditionele feestdagen te vervangen door ‘het feest van de Russische berk’, of ‘de dag van de landbouw’ hadden weinig succes40. Wel succesvol was het introduceren van de figuur ‘Grootvader Vorst’ als vervanger van de Kerstman (niet zo gek aangezien Grootvader Vorst bekend was uit de volksliteratuur). De Kerstman zal vast en zeker een soort personificatie van het kapitalisme zijn, in communistische ogen.

Officiële feestdagen, 7 november, de herdenking van de Oktoberrevolutie in 1917, werden van staatswege georganiseerd. Er was dan ook meer te koop in de dorpswinkel. Ook de verkiezingen waren een soort feestdagen. Wel werd door de onderwijzer, ongetwijfeld een goed partijlid, uitgelegd op wie men het beste kon stemmen.

Iedereen, met uitzondering van de boeren (die er toch helemaal niks mee te maken hadden?), bemoeide zich met het platteland. De kolchozvoorzitter, het MTS, het partijcomité van het rayon41, de centrale overheid en de zogenaamde ‘gevolmachtigden’ 42.

Tegengestelde belangen en eigen prioriteiten, maakten een goed functioneren zeer moeilijk, zo niet onhaalbaar. Het ging niet meer om wat er precies gebeurde, maar om het feit dat alles volgens de regels, De Almachtige Planning, gebeurde.

Wij nemen het volgende voorbeeld: een boer die opdracht kreeg om te zaaien toen er sneeuw lag. Belachelijk natuurlijk, maar volgens het rapport moest er gezaaid worden, dus zou er gezaaid worden ook. 43

Dan waren nog de soms onzinnige partijcampagnes van de overheid die een indirecte inbreuk vormden op het privéleven van de Russische burger.

Zo had je er ‘elke kolchoz moet een kleine elektriciteitscentrale bouwen of daaraan meehelpen om de kolchoz te overstromen met het licht van het communisme’, ‘konijnen fokken om snel het vleestekort op te heffen’, ‘kassen bouwen, hoewel er onvoldoende brandstof was om zelfs maar de huizen te verwarmen’ en ‘appelbomen planten in een periode dat er een tekort aan graan was’.

Het officiële beginsel in de opvoeding was dat een kind moest leren dat het collectief belangrijker was dan het individu en dat de politieke eenheid belangrijker was dan de familie. Loyaliteit diende gericht te zijn op Stalin, Partij en Vaderland. Het doel van de (staats)opvoeding was disciplinering van de kinderen, het bijbrengen van basishygiëne en het aanleren van basisvaardigheden voor de communistische Sovjetmens.

Alfabetiseringscampagnes en ideologische scholing gingen hand in hand. Voor jongeren werd vier jaar lager onderwijs verplicht. Voortgezet onderwijs en volwassenenonderwijs namen enorm toe; het opleidingspeil van de Sovjetbevolking steeg indrukwekkend.

In het onderwijs werd de nieuwe Sovjetmens mede gevormd. Er was aandacht voor het uitbannen van godsdienst, bijgeloof en burgerlijke / kapitalistische waarden. Russisch werd de verplichte tweede taal voor anderstalige volken in de Sovjetunie.

Wetenschap stond in dienst van de nieuwe politieke orde, hetgeen onder andere zichtbaar was in het herhaald herschrijven van de geschiedenis.

De Komsomol, de belangrijkste massaorganisatie voor jongeren, had een kernfunctie. Zij vormde het toekomstig partijkader. Komsomolleden moesten steeds bewijzen zelf modelburgers van de nieuwe Sovjetsamenleving te zijn en de nieuwe Sovjetmens te kunnen creëren. Het lidmaatschap stond niet open voor iedereen, de leden voelden zich uitverkorenen.

De Komsomol was een van de pijlers van het Stalinistisch systeem. De discipline was er streng. Leden van de Komsomol werden belast met alfabetisering van het platteland, bestreden godsdienst als de ‘opium van het volk’ en maakten propaganda voor het eerste vijfjarenplan.

Alle moderne middelen zoals film, posters en brochures werden ingezet om de bevolking tot in de verste uithoeken te doordringen van het communistische ideaal.

In de Stalinistische periode werden de kerkelijke tradities zoveel mogelijk doorbroken, onder andere door kerken om te bouwen tot musea, theaters, crèches of kantoren. Godsdienst werd met name door de jongeren massaal afgezworen. Daarentegen werden de collectieve prestaties van het socialisme benadrukt in sportmanifestaties en er werden massavieringen georganiseerd.

Ook de vrije tijd van met name de stedelijke arbeiders werd georganiseerd en in dienst gesteld van de vorming van de nieuwe Sovjetmens. Vrije tijd diende ingezet te worden om te leren, het communisme op te bouwen en het klassenbewustzijn te versterken. In steden werden cultuurpaleizen, badinrichtingen, arbeidersclubs en avondscholen gebouwd.

“Maar gij, communisten, wilt de vrouwengemeenschap invoeren, schreeuwt de gehele bourgeoisie ons in koor toe. De bourgeois ziet in zijn vrouw niets anders dan een produktie-instrument. Hij verneemt dat de produktie-instrumenten gemeenschappelijk uitgebuit zullen worden en kan zich natuurlijk niets anders voorstellen dan dat het lot der gemeenschappelijkheid de vrouwen evenzeer zal treffen.” 44

Het communisme was buitengewoon feministisch van aard. Ze pleitte niet voor een verhevenheid van de vrouw, maar slechts voor een gelijkschakeling met de plaats van de man in de samenleving. Dit is een aspect dat door Stalin wel gerealiseerd werd; hij achtte het van belang om de vrouw, net als de man, als eenzelfde soort werkkracht te zien.

Maar alle overige irriterende bemoeienis van Kameraad Stalin is zo anti-communistisch als het maar kan. Marx preekt juist voor een klassenloze samenleving omdat een proletariër zich het allerbeste in zo’n omgeving kan ontplooien en kan groeien tot zijn maximale capaciteiten.

De regulatie die Stalin toepast is dus niet in het voordeel van de proletariër waar hij een Nieuw Sovjetmens van wil maken.

Deze ideeën van Stalin zijn niet alleen in strijd met de ware communistische grondbeginselen, maar waren ook alles behalve bevoorderlijk voor het voortbestaan van het communisme. Want wie wil er nu in een land leven waarin alles al voor hem is uitgestippeld en waar eigen inbreng zo goed als illegaal is? Over een duidelijk indirecte oorzaak voor de val van het communisme gesproken, dit is er een.

8. Conclusie

“Het einde is nabij.”

Na al deze bladzijdes doorgeworsteld te hebben, ben je als lezer vast opgelucht om nu eindelijk bij de conclusie te zijn aangekomen.

Wat waren de oorzaken van de val van het communisme?

Dat was de vraag die ons deze bladzijdes doorgeloodst heeft.

Mijn hypothetische opvatting met betrekking tot deze hoofdvraag is als volgt. Mijns inziens is het theoretisch briljante hersenspinsel van Karl Marx (het marxisme) als fout geïnterpreteerde basis gebruikt voor het communisme. Het idee dat er was, was goed en misschien zelfs praktisch haalbaar, maar op de manier waarop het in Rusland werd ingevoerd was de fout. De leiders zelf  zetten het marxisme naar eigen hand om zo een voor hen zo voordelige uitkomst mogelijk te maken. De fout ligt dus niet direct bij de theorie, die bij voorbaat al incorrect was geweest, maar veel meer bij de wijze van uitvoering.

De politieke oorzaken vormen het eerste onderdeel dat op samengevatte wijze bekeken gaat worden. Na de behandeling van al de Russische ‘heersers’ tijdens de regeerperiode van het communisme kunnen er toch wel een paar belangrijke zaken aangewezen worden.

Als eerste de incorrecte vestiging van het communistisch regime door Lenin, hij verplaatste enkel de macht van de tsaren in de handen van een bolsjewistische dictatuur. Dit was duidelijk in strijd met het echte marxistisch communisme waaruit Lenin zogenaam handelde.

De beginperiode van het Russisch communisme was al op wankele wijze ingeluid, waarna het nog verder uitgehold en misbruikt werd door kameraad Stalin die er zijn persoonlijke levensdoelen mee probeerde te bereiken.

Na de dood van Stalin die met zijn terreur zowel schade aan het communistisch systeem als aan het land zelf had veroorzaakt, kon er eindelijk schoon schip gemaakt worden. Maar dat gebeurde niet echt, zijn opvolgers gingen op een gematigde wijze met de macht om.

Toen uiteindelijk Gorbatsjov de laatste president van de USSR werd, was het het innerlijke en directe kapitalisme dat de val van het communisme veroorzaakte.

De economische oorzaken zijn de tweede sectie van oorzaken waar naar gekeken wordt. In den beginne was Rusland een niet goed ontwikkeld land wiens onderdanen door het tsaristisch regime werden onderdrukt. Toen het communisme vervolgens in 1917 aan de macht kwam, was er eigenlijk nog een gigantisch land op te bouwen: Rusland was nog niets.

Toen de communistische leiders vervolgens probeerden er  toch nog iets van te maken, moesten ze eigenlijk voor een communistisch economisch systeem kiezen. Maar dat was natuurlijk van het begin af aan niet gebeurd. Dus moesten ook zij wel grijpen naar semi-collectieve oplossingen, soms zelfs doordrenkt van kapitalistische idealen.

Doordat het kapitalistische systeem ook buiten de Unie op de loer lag, bemoeilijkte dit logischerwijs de autarkische instelling van de USSR.

De godsdienstige oorzaken betreffen een kleiner gedeelte dan de voorgaande thematische oorzaken. Door de atheïstische instelling van het communisme werd de geloofsbelijdenis na enige tijd voor vele bevolkingsgroepen onmogelijk. Mensen die nog actief waren op het gebied van religie werden de Goelag ingestuurd of ‘gewoon’ omgebracht.

Door de taboe die door dit handelen op het geloof kwam te liggen, konden mensen zich steeds minder uitdrukken en hadden ze geen ‘zaken’ meer waarin ze troost konden vinden. Dit heeft indirect ook bijgedragen aan de val van het communisme: het lijden van de bevolking nam door deze godsdienstige beperkingen namelijk toe.

De culturele oorzaken lijken een beetje op de godsdienstige oorzaken, beide gaan immers over de persoonlijke levenssferen van de Russische burger. Door de culturele indamming door middel van censuur raakte de bevolking nóg een vorm van uiting kwijt. Eerst het geloof en nu kon men ook niet meer normaal schrijven of schilderen wat men wilde.

Op dezelfde indirecte manier heeft dit bijgedragen aan de val, ook hier werd er een stop gezet op persoonlijke vrijheid, het lijden kon zo alleen maar toenemen.

De sociaal-maatschappelijke oorzaken zijn uiteindelijk ook een beetje over één kam te scheren met de twee voorgaande thematische oorzaken. Ook op dit vlak, door middel van opvoeding en strenge regels, werd er een poging gedaan het leven van de gemiddelde Rus in vaste banen te leiden. Er was geen sprake meer van eigen inbreng van de kant van de ‘arbeider’ en van zelfontplooiing kon op deze manier natuurlijk geen sprake zijn. Ook dit heeft indirect de ontevredenheid van het Russische volk aangemoedigd, waardoor men uiteindelijk dolenthousiast het kapitalisme verwelkomde.

Dit zijn nu de ‘antwoorden’ die ik gevonden heb op de vraag wat de precieze oorzaken van de val van het Russische communisme waren. Toch heb ik door middel van mijn hypothese een geheel ander facet aan willen snijden. Ik wilde niet alleen kijken naar de zwart-witte oorzaken, maar juist door deze te ontdekken, te zien of Marx hier schuld aan had of niet.

Vanuit mijn hypothese zeg ik dat dit niet het geval was. Zijn theorie is misschien wel goed en misschien werkt het wel, maar op de manier dat zijn ideeën in Rusland zijn toegepast waren gewoon fout.

“De fout ligt dus niet direct bij de theorie, die bij voorbaat al incorrect was geweest, maar veel meer bij de wijze van uitvoering.” 45

Na dit langdurig onderzoek kan ik wel met zekerheid zeggen dat (ik vind dat) mijn hypothese stand heeft gehouden. Hoe meer er boven water kwam over de communistische leiders, hoe meer er juist duidelijk werd dat zij helemaal niet zo communistisch waren.

Marx had veel duidelijke theoretische kenmerken van zijn marxisme op papier staan, toch weigerden de leiders van de Unie dit ‘letterlijk’ over te nemen, terwijl ze in het openbaar zogenaamd met Marx en Engels dweepten. Het was slechts een armoedige buitenkant van communistische idealen die men uit wilde zenden, want van echte marxistische leer is vanaf het begin geen sprake geweest.

Misschien kan je je afvragen of Marx niet te theoretisch was in zijn leer, of dat hij tóch niet fout had gezeten. Maar om dit echt uit te kunnen zoeken, had Lenin een echt marxistisch bestuur moeten vestigen, geen dictatuur van bolsjewieken.

Er had een klassenloze samenleving moeten ontstaan, vervreemding had uit den boze moeten zijn, iedere arbeider had tot zelfonplooiing moeten komen en een politiemacht had overbodig moeten zijn. Alleen al aan deze handvol aantal kenmerken voldeed de Unie van Socialistische Sovjet Republieken niet.

Rusland was simpelweg ook een fout land. Het was nog niet eens bevolkt door vele proletariërs die de kapitalisten omver dienden te werpen, het was nog niet eens ontwikkeld en op allerlei vlakken had de bevolking een grote achterstand. Ook was Rusland simpelweg té groot. Veel te groot. Want hoe kan een centraal orgaan ooit succesvolle vernieuwingen doorvoeren in een land waarin men er dagen over doet om van het ene uiterste puntje naar het andere te reizen?

Men kan niet zeggen dat Karl Marx’ theorie fout zat, niet naar aanleiding van de val van het Russisch communisme. Want wat de Russen als communisme zagen, was in geen opzicht het communisme waar Marx jaren van droomde.

Want interpretatie is ook een vak.46

 

9. Bronnenlijst

Het Internet

http://www.rusnet.nl

Het Russische netwerk in Nederland.

http://www.lsp-mas.be/marxisme/1903bol.html

903: de splitsing tussen mensjewieken en bolsjewieken.

http://www.histoportal.com/20/communisme.html

Over het Russisch communisme.

http://www.rpfuller.com/gcse/history/7.html

Russia: alles over de russische revoluties en leiders.

http://www.maxpam.nl/archief/ZUIVERIN.html

Het lijk van Lenin en andere grafzuiveringen.

http://msms.essortment.com/historyrussiag_rfpb.htm

The history of the Soviet Russian Gulag.

http://www.vcp.nu/actiedag/rusland/rusland.htm

Verenigde Communistische Partij, tien jaar na de val van de muur.

http://home.hetnet.nl/~jacklenny/Fulltext.htm

Afrekening met het verleden: de fluwelen revolutie in Tsjechoslowakije.

http://www.vcp.nu/manifest/gorbatsjov.htm

Gorbatsjov: “De wereld is beter af zonder het communisme.”

http://www.vandale.nl

Het Van Dale Woordenboek online.

http://www.geschiedenisvoorkinderen.nl/eeuw/leiders%20Sovjet-Unie.htm

Overzicht Russische leiders.

http://members.ams.chello.nl/m.elfers/llaars.htm

Stalin vermoord.


De Literatuur

Y. Polyakov, V. Lelchuk, A. Protopopov

A short history of Soviet society; progress books about the USSR

1977, Moskou

Crane Brinton, John B. Christopher, Robert Lee Wolff

Elseviers wereldgeschiedenis, deel drie

1970, Amsterdam/ Brussel

Karl Marx en Friedrich Engels

Het Communistisch Manifest

1848, Berlijn

Vladimir Nabokov

Lolita

1955, Londen

Overig

CD-rom

Retrospect: geschiedenis van de twintigste eeuw

Digital Publishing

Oud geschiedenis (aantekeningen) schrift (G31)

Oud geschiedenis schriftelijke overhoring mbt. Rusland (G31)

© Roos Brekelmans 2003.



[1][1] Karl Marx en Friedrich Engels, Het communistisch manifest.

[2][2] De Internationale, origineel door Eugene Pottier (1871).

[3][3] Voor Februari 1918 liep de Russische kalender 13 dagen achter op de Europese en Amerikaanse kalender. Volgens de oude kalender vond de revolutie plaats in februari, terwijl het eigenlijk in maart was.

[4][4] Vandaag de dag Sint Petersburg.

[5][5] Meer over de NEP in het onderdeel ‘economische oorzaken’, 3.1

[6][6] Officieel USSR vanaf 1923.

7 Lenin over Stalin.

8 Zowel Kamenev, Zinovev (ook twee waardige opvolgers) als Trotski werden vermoord.

9 Het voldoen aan eigen behoeften, zelfvoorziening.

* Politbureau: het kabinet met ministers. Hoogste macht binnen het partijapparaat.

10 Citaat van Stalin.

11 Grootschalige collectieve communistische staatsboerderijen. Zie ook 3.2.

12 Fragment uit de geheime rede van Chroestsjov, 26 februari 1956.

13 Die natuurlijk al snel niet meer geheim was, tenminste voor de Westerse pers en politiek. De Russische bevolking wist de informatie niet zo snel die bemachtigen, lees: het duurde nog jaren voordat de massa over de inhoud van de rede wist.

14 Wat slaagde, want in 1957 vond de lancering van de eerste kunstmatige satelliet van de mensheid plaats: de Sputnik 1.

15 Chroestsjov aan Kennedy, 27 oktober 1962, Cuba crisis.

16 Fragment Breznjev-doctrine, 1968.

17 De KGB, de geheime dienst van de Sovjet-Unie. Kwam in 1954 voort uit het ministerie voor staatsveiligheid.

18 Dit is uiterst relatief natuurlijk. Als communist, wil je het communisme helemaal niet weghebben, wat Gorbatsjov juist in werk stelde.

19 In het begin van de jaren tachtig bestudeerde het Instituut voor Staat en Recht zeer aandachtig het westerse mensenrechtenconcept. Onderzoekers onderzochten toen in het grootste geheim de mogelijkheid om dit concept in de Sovjetunie toe te passen. De hervormingen die Gorbatsjov zou brengen, waren dus wel degelijk voorbereid.

20 Zapadniki: westerniser.

21 Uit Dialog, Praag, oktober 1999.

22 Glasnost: openheid, vrijheid.

23 Perestrojka: herstructurering, economische hervormingen.

24 Het GOS dat twee weken later met nog acht staten zou worden uitgebreid.

25 Voor antwoord op deze, en vele andere vragen, zie de uitdagende conclusie aan het eind van dit profielwerkstuk. Hoofdstuk 8 om precies te zijn.

26 In de zin van ‘winst maken mogelijk voor particulieren’.

27 Kulak (of koelak) was een beter gesitueerde boer, voor ‘onze’ begrippen nog steeds heel arm.

* Collectief met z’n allen is natuurlijk een tautologie (het zegt twee maal hetzelfde), maar wel met voorbedachten rade. Een dramatische poging tot humor in het profielwerkstuk.

28 Het was door de bolsjewiki afgekeken van de planmatige ordening van de industriële productie door de oorlogvoerende landen in de Eerste Wereldoorlog.

29 Als pleister op de wonde. (In dit geval, als pleister op de honger.)

30 De productie van kool ging bijvoorbeeld in de periode van 1927-1932 van 35 naar 145, cijfers in miljoenen tonnen.

31 Karl Marx en Friedrich Engels, Het communistisch manifest.

32 Dit is de vaststelling van een gedetailleerd rapport van het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties (UNDP).

33 Door de kapitalistische vormen in de tijd van glasnost en perestrojka toe te laten, leidde Gorbatsjov onbewust tot een val van het communisme.

34 Lenin, Bewapening en kapitalisme, 21 mei 1913 Pravda nr. 115.

* Misschien een goed idee als alternatieve ontwennigskliniek?

35 Karl Marx.

36 Werk- of concentratiekampen in o.a. Siberië.

37 Lolita, Vladimir Nabokov, De bezige bij, 2000.

38 Trotski, The Social Roots and the Social Function of Literature.

39 Wederom Lev Trotski’s woorden.

40 Het lijkt me ook vrij logisch waarom niet.

41 Een aantal dorpen samen, een soort gemeente.

42 De vertegenwoordiger van het partijcomité en als regel iemand die geen verstand had van landbouw.

43 Dit is stiekem een onderdeel van Stalins economisch beleid, maar ik vind het hier wat beter op zijn plaats.

44 Karl Marx en Friedrich Engels, Het communistisch manifest.

45 Uit mijn eigen hypothese, geformuleerd in de inleiding.

46 Vooral als je Lenin of Stalin ‘heet’. (Wat zo heetten ze niet echt, het waren door henzelf bedachte pseudoniemen.)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: