Skip to content
27/02/2014 / rooswrites

De torens en trappen van verboden lusten: Psychoanalyse en The Turn of the Screw

Een tekst psychoanalytisch benaderen kan op veel verschillende manieren en in dit geval zal zowel vanuit de personages als vanuit de auteur de psychoanalyse worden toepast. Het verhaal van The Turn of the Screw is de manifeste tekst die door de psychoanalyse ontrafeld moet worden, zodat men de latente inhoud ervan tot zich kan nemen. Deze latente betekenis is de echte betekenis die er toe doet. De geestesverschijningen die de gouvernante ziet, zijn projecties van haar eigen seksuele verlangens. Zo wordt Peter Quint als eerste waargenomen op een toren (fallisch symbool ten top) en sijpelt de lust van de gouvernante door in haar beschrijving hiervan.

 He [Quint] was in one of the angles, the one away from the house, very erect, as it struck me, and with both hands on the ledge. (372)

Als ze vervolgens haar belevenis aan Mrs Grose mededeelt gebruikt ze wederom bijvoeglijke naamwoorden die een seksuele connotatie dragen.

 “I’ve never seen one, but so I suppose them.  He’s tall, active, erect,” I continued, “but never — no, never! — a gentleman.” (378)

Hetzelfde symbolisch spel vindt plaats in het geval van de vrouwelijke verschijning van Miss Jessel juist bij een meer (een ‘gat’, een vaginaal symbool) plaatsvindt.

Een belangrijk psychoanalytisch element dat Freud naar voren heeft gebracht is het concept van ‘das Unheimliche’. Zijn analyse van het woord ‘unheimlich’ (in het Engels ‘uncanny’- in het Nederlands letterlijk het ‘onhuiselijke’) komt in principe op onderstaand schema neer.

Het grote verschil tussen de aanvankelijk antithetisch ogende begrippen (unheimlich en heimlich) is dat het heimliche zich in de privé-sfeer afspeelt en het unheimliche juist zich daarbuiten bevindt. Das Unheimliche is feitelijk dat, wat bedoeld was verborgen te blijven, maar wat desondanks toch ‘ontrafelt’ is. Dit idee van het ontrafelen verwijst natuurlijk weer mooi naar de relatie van de psychoanalyse ten opzichte van de literatuur op zich – dat deze altijd ontrafelt dient te worden. Das Unheimliche is dus het onderdrukte dat naar boven komt en zichzelf (weer) openbaart. Dit komt heel mooi naar voren aan het einde van hoofdstuk vier waarin de gouvernante voor de tweede maal geconfronteerd wordt met dat wat zij denkt Peter Quint te zijn.

 He remained but a few seconds — long enough to convince me he also saw and recognized; but it was as if I had been looking at him for years and had known him always. (375)

Om dit citaat goed te interpreteren, is een terugblik in het verhaal nodig. De gouvernante denkt aan haar werkgever als ze de eerste verschijning van Peter Quint op de toren ziet. Deze oom van Miles en Flora wordt door de gouvernante begeerd. De werkgever, die tegelijkertijd de ‘oom’ is, is natuurlijk een lichtend voorbeeld van een vaderfiguur. De gouvernante projecteert haar Oedipale (Elektra) complex dus aanvankelijk eerst op de werkgever, maar dit wordt daarna overgenomen door Peter Quint. Dat wat ze meent te herkennen in het citaat is dus haar Oedipale vaderfiguur.[1] Ze denkt namelijk aan haar werkgever terwijl ze Quint ziet en Quint kleedde zich in de kleren van de “master”. Nog steeds is er geen mogelijkheid tot een consumering van de Oedipale verlangens en daarom (bewust ofwel onbewust) gaat de gouvernante denken dat Quint in de kinderen – vooral Miles – zit. De houding van de gouvernante ten opzichte van de kinderen is namelijk ook heel bijzonder. Ze wil ze koste wat kost beschermen, verheerlijkt ze en gedraagt zich alsof ze haar eigen bezit zijn.

 This gave me, straight from my vision of his face — such a face! — a sudden sickness of disgust. “Too free with my boy?” (380)

De associaties met Miles en zijn volwassen taal, de seksueel getinte situaties van beide kinderen – het draagt allemaal bij aan een soortement van ‘verseksueling’ van de kinderen van de gouvernante. Uiteindelijk poogt zij haar Oedipale verlangens te botvieren op de kinderen, vooral Miles, via de werkgever en Quint geprojecteerd.

Wat als een van de meest voorname unheimliche literaire motieven wordt aangeduid is het levenloze dat levend wordt – hier gaat het dan voornamelijk om ‘to leave the reader wondering whether a particular figure is a real person or an automaton’ (Freud 135). Dit concept van een ‘automaton’ is ook toepasbaar op metafysische verschijningen zoals geesten, monsters en andere on-doden. Deze primaire unheimliche angst is aanwezig in het verhaal als men er van uit gaat dat Peter Quint en Miss Jessel echte verschijningen zijn. Maar in het geval van The Turn of the Screw, komt hetzelfde gegeven nogmaals voor, in het verlengde van het verhaal. Want de lezer wordt wél in het ongewisse gehouden met betrekking tot de realiteit van haar ‘waarnemingen’. Ofwel Peter Quint een ‘real person’ (echte verschijning, meer) ofwel een waanidee is. De lezer ervaart op dit niveau unheimlichkeit door de continue ambiguïteit.

Een ander belangrijk motief van das Unheimliche is, is een eindeloze herhaling, de Wiederholungszwang, de herhalingsdrang. In The Turn of Screw komt steeds de wederkering van de ‘geesten’ voor. En iedere keer ziet de gouvernante ze, en is er geen reactie van haar medebewoners te destilleren waaruit blijkt dat ook zij de verschijningen zien. Ze blijft desalniettemin hartvochtig proberen om dit wel voor elkaar te krijgen. Vooral om dit steeds pijnlijker wordt (het wéér zien – maar niemand ‘geeft het toe’) benadrukt dit de drang van deze herhalingen – de drang van de gouvernante.

Een volgend literair motief waar das Unheimliche uit voortvloeit, is het Doppelgänger motief. Dit kan zich op veel verschillende manieren openbaren – van letterlijke kopieën tot personages die bij iemand juist twijfel over de eigen ik zaaien (wat dan juist weer tot een verdeelde persoonlijkheid kan leiden). Mrs. Grose is geen letterlijke Doppelgänger van de gouvernante, maar functioneert binnen de dialogen als haar rationelere ik.

 “Two hours ago, in the garden” — I could scarce articulate — “Flora saw!”

Mrs. Grose took it as she might have taken a blow in the stomach. “She has told you?” she panted.

“Not a word — that’s the horror. She kept it to herself! The child of eight, that child!” Unutterable still, for me, was the stupefaction of it.

Mrs. Grose, of course, could only gape the wider. “Then how do you know?” (383)

De gouvernante komt op bepaalde momenten bijna hysterisch over, waar Mrs. Grose datgene doet, wat een rationeel denkend mens zou doen. Ze is het klankbord waartegen de gouvernante zich kan uiten en waartegen ze ook tegen afgezet kan worden.

Het verhaal kan ook psychoanalytisch vanuit Henry James worden bekeken, en in dit geval wordt de gouvernante vereenzelvigd met James zelf. Zij (en hij) vormen immers het uitgangsperspectief van het verhaal. James’ seksuele verlangens waren net zo onderdrukt en gedesorienteerd als het “evil” dat in The Turn of the Screw rondwaart – hij is net zo verward als de gouvernante. Verschillende biografen van James menen dat hij nooit een relatie lichamelijk heeft mogen consumeren en een collectieve assumptie is dat James homoseksueel was (zie o.a. Kanzer en Edel). De titel alleen al doet denken aan thumbscrews, het verdrukkende en dreigende – zo zijnde typisch voor de Gothic novel waar het verhaal zo veel affiniteit mee heeft. De Gothic novel, die ook vaak draait om donkere verlangens en verborgen driften – jonge vrouwen die door machtswellustelingen in torens (!) of kastelen worden opgesloten. Quint verlangt Miles en niet Flora, wat de latente homoseksualiteit van het verhaal nog eens verstrekt. Veelvuldig wordt er nadruk gelegd op zijn onnatuurlijk gedrag.

 […] that what I had to deal with was, revoltingly, against nature. (426)

Eventuele geestenverschijningen zijn in principe niet tegennatuurlijk (weliswaar ongewenst) en al geheel niet walgelijk. Vervolgens kan Miles gezien worden als James’ als jongadolescent – als de verloren jongeman die heen en weer getrokken wordt door en van zijn eigen donkere verlangens naar zijn onschuld. Dit komt vooral mooi naar voren vanuit het eerder genoemde unheimliche. Dat wat James poogt te doen in The Turn of the Screw is zijn eigen weggestopte verlangens uit te drijven (wat wederom passend aansluit op het subthema van exorcisme in het verhaal – de gouvernante ‘drijft’ het kwaad uit Miles) – zijn homoseksualiteit is constant onderhevig aan “the return of the repressed”, zoals Freud das unheimliche ook wel definieerde (155). De ‘geesten’ in het verhaal zijn uitermate unheimlich, omdat ze achtervolgen en tegelijkertijd confronteren, maar anderzijds niet te lijken bestaan. De parallel tussen de geestestoestand van de gouvernante en die van James is groot: de gouvernante jaagt iets achterna wat ongrijpbaar is, wat ze als een kwaad ziet en waar ze Miles voor wil beschermen en wat uit wil drijven, terwijl James zichzelf achtervolgt, aan zijn eigen identiteit wil ontsnappen en zichzelf (Miles) wil beschermen. Door het gehele verhaal heen is het zijn onderdrukte lust wat hem unheimlichkeit oplevert. Zelfs in zijn eigen Turn of the Screw lijkt hij niet aan “the return of the repressed [desires]” te kunnen ontsnappen (Freud 155).

Bibliografie

Edel, Leon. Henry James: 1895-1904: The Treacherous Years. New York. 1969. p. 208-12.

Freud, Sigmund. “The Uncanny”. In: The Uncanny. London: Penguin Classics, 2003. p.121–

162.

James, Henry. Turn of the Screw. In: Henry James. London: Octopus Books Limited. 1981. p.

359-433.

Kanzer, Mark. “The Figure in the Carpet”. In: American Imago.  Issue 17 (1960). p. 339-48.


[1] Het herkennen van de eigen Oedipale verlangens kan zeker unheimlich genoemd worden. Het zijn onbewuste en vooral weggestopte verlangens. Verlangens die in de heimliche privésfeer thuishoren en die dus niet geopenbaard dienen te worden. Vandaar de ultieme unheimliche herkenning van de gouvernante bij het zien van haar eigen projecties.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: